Azərbaycanın Aqrar Siyasətində Strateji Transformasiya:”Aqrar 5.0″ Modelinə (2026–2030) Keçid

Kənd təsərrüfatı sektoru təkcə qidalanma ilə birbaşa əlaqəli deyil, həm də bu fəaliyyətlə məşğul olan insanları və icmaları əhatə edən iqtisadiyyat və cəmiyyət üçün fundamental bir elementdir. Bəşər tarixinin formalaşmasında əsas rol oynayan və ən qədim istehsal fəaliyyəti olan kənd təsərrüfatı, qida məhsulları istehsalı kimi həyati bir funksiyaya malikdir. Beləliklə, kənd təsərrüfatı insanların əsas ehtiyaclarını ödəmək baxımından sosial həyatın mərkəzindədir. Kənd təsərrüfatı bütün dünya əhalisi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Sivilizasiyanın yaranması ovçuluq və yığıcılıqdan (Mənimsəmə Təsərrüfatı) əkinçiliyə, daha sonra isə şəhərlərə və dövlətlərə keçidi əhatə edir. İnsan həyatının davamlılığı üçün zəruri olan qida məhsullarının istehsalı, qeyri-kənd təsərrüfatı sektorlarını xammal və işçi qüvvəsi ilə təmin etmək və inkişafı maliyyələşdirən bir sektor olmaq kənd təsərrüfatı sektorunun əhəmiyyətini ortaya qoyan əsas göstəricilərdir. Bu ehtiyacları ödəməklə yanaşı, təmin etdiyi məşğulluq imkanları və ətraf mühitin qorunmasına verdiyi töhfə kənd təsərrüfatının əhəmiyyətini artıran digər amillərdir. Buna görə də, kənd təsərrüfatı sektoru və aqrar fəaliyyətləri sosial həyatın mərkəzindədir və iqtisadiyyatda əsas rol oynayır. Qlobal iqtisadiyyatda baş verən struktur dəyişiklikləri, iqlim böhranı, şirin su ehtiyatlarının kritik həddə çatması və qlobal logistik tədarük zəncirindəki qeyri-sabitlik hər bir suveren dövlətin ərzaq təhlükəsizliyi strategiyasını yenidən qurmasını tələb edir. Kənd təsərrüfatı sektoru və həyata keçirilən siyasət həyati əhəmiyyətli qida məhsullarının tələb və təklifinə, istehsalçıların həyat səviyyəsinə, istehlakçıların sağlamlığına, qeyri-kənd təsərrüfatı sektorlarının vəziyyətinə, inkişaf səviyyəsinə, ətraf mühit şəraitinə və nəticədə sosial və iqtisadi quruluşa birbaşa təsir göstərir. Kənd Təsərrüfatı 5.0, yəni ağıllı, gəlirli, səmərəli və müasir kənd təsərrüfatı, əlbəttə ki, süni intellektin kənd təsərrüfatına töhfə verdiyi, ən yüksək məhsuldarlıq səviyyəsinə çatmaq üçün texnoloji alət və avadanlıqlardan istifadə edildiyi və nəyin harada, necə və hansı şəkildə olacağını və hansı nəticənin əldə ediləcəyini göstərdiyi bir innovasiyadır. Bu, tam texnoloji inkişaflara, avtomatlaşdırma və nəticə yönümlü məhsuldarlığa əsaslanan kənd təsərrüfatıdır. Kənd təsərrüfatında rəqəmsallaşmanın qaçılmaz olduğu bir dövrdəyik. Süni intellektlə işləyən məhsul tövsiyəsi modeli sadəcə bir alqoritm deyil; bu, sadəcə kənd təsərrüfatı sahəsində çalışanlar üçün deyil bütün maraqlı tərəfləri əhatə edən vahid rəqəmsal kənd təsərrüfatı modelidir. Model torpaq, iqlim, su, qanunvericilik, sosial-iqtisadi məlumatlar və təşviq sistemlərini hər bir istehsalçı üçün fərdi tövsiyələr hazırlayaraq hissə-hissə təhlil edir. Kənd Təsərrüfatı 5.0 süni intellekt, robototexnika, əşyaların interneti və avtomatik texnologiyaların kənd təsərrüfatına inteqrasiyasıdır. Bu, insan əməyindən asılılığı azaltmaqla və dəqiq resursların idarə olunması yolu ilə qida istehsalını maksimum dərəcədə artıran, eyni zamanda insan və ekoloji dəyərlərə diqqət yetirən davamlı istehsal modelidir. O, həmçinin strateji planlaşdırma, kənd təsərrüfatının inkişafı, təşviqlərin idarə edilməsi və davamlılıq siyasəti üçün güclü qərar qəbuletmə çərçivəsi təmin edir. Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatın qeyri-neft/qaz Ümumdaxili Məhsulunun (ÜDM) mühüm bir hissəsini (təxminən 8.3%-ni) formalaşdırmaqla, məşğulluğun təmin edilməsində, regional inkişafın tarazlaşdırılmasında və ixrac potensialının diversifikasiyasında strateji sütun rolunu oynayır . Azərbaycanın aqrar sahədə əldə etdiyi nailiyyətlər və qarşıya qoyulan hədəflər təsadüfi xarakter daşımır, dərin elmi və tarixi əsaslara malik dövlətçilik strategiyasının məntiqi nəticəsidir. Bu strategiyanın konseptual təməlləri Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılmış, müasir dövrün çağırışlarına uyğun olaraq isə Prezident İlham Əliyev tərəfindən innovativ, texnoloji və rəqəmsal bir müstəviyə daşınmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 may 2026-cı il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” bu təkamülün ən son və ən fundamental elmi-praktiki mərhələsini təşkil edir .
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin aqrar islahat strategiyası
Azərbaycanda aqrar sektorun modernləşdirilməsi və bazar iqtisadiyyatının prinsiplərinə uyğunlaşdırılması birbaşa Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. SSRİ dövründə, xüsusilə 1970-1980-ci illərdə Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanda kənd təsərrüfatının infrastruktur bazası qurulmuş, irimiqyaslı meliorasiya və suvarma sistemləri (məsələn, Yuxarı Qarabağ və Yuxarı Şirvan kanallarının modernləşdirilməsi) istifadəyə verilmişdir. Lakin müstəqilliyin ilk illərindəki siyasi-iqtisadi xaos və torpaqların Ermənistan tərəfindən işğalı aqrar sektoru dərin böhrana sürükləmişdi.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə qayıdışı ilə aqrar sahədə inqilabi addımların atılmasına başlanıldı. Ümummilli Lider, torpaq islahatı keçirilmədən ölkədə sosial-iqtisadi sabitliyi və ərzaq təhlükəsizliyini təmin etmək qeyri-mümkündür. Bu məqsədlə atılan fundamental addımları üç əsas istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:
Hüquqi bazanın qurulması – 1996-cı ildə qəbul edilmiş “Torpaq islahatı haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu postsovet məkanında ən radikal və liberal islahat aktlarından biri oldu. Bu qanunla kolxoz və sovxozların ləğv edilməsi, torpaqların pulsuz olaraq kəndlilərin xüsusi mülkiyyətinə verilməsi rəsmiləşdirildi .
Mülkiyyət hüququnun təminatı – İslahatlar nəticəsində 3,4 milyondan çox insan torpaq payı aldı. Dövlət mülkiyyətində qalan torpaqlarla yanaşı, xüsusi mülkiyyət institutunun yaradılması fermer təsərrüfatlarının formalaşmasına hüquqi zəmin yaratdı.
Maliyyə və vergi güzəştləri – Heydər Əliyevin fərmanları ilə kənd təsərrüfatı istehsalçıları torpaq vergisi istisna olmaqla, digər bütün dövlət vergilərindən azad edildi. Bu addım kəndlinin üzərindəki maliyyə yükünü minimuma endirərək, daxili istehsalın stimullaşdırılmasına xidmət etdi. Heydər Əliyevin aqrar strategiyası ölkəni aclıq və sosial böhran təhlükəsindən qurtarmaqla yanaşı, gələcək iqtisadi sıçrayış üçün dayanıqlı platforma rolunu oynadı.

Prezident İlham Əliyevin modernləşmə strategiyası: İntensiv subordinasiya və aqrar sənayeləşmə
2003-cü ildən etibarən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın aqrar siyasəti ekstensiv inkişaf modelindən (sahələrin genişləndirilməsi) intensiv inkişaf modelinə (vahid sahədən daha yüksək məhsuldarlığın alınması) keçid etdi. Prezident İlham Əliyev aqrar sektoru neft-qaz amilindən asılılığı azaldacaq ən mühüm diversifikasiya aləti kimi müəyyənləşdirdi.Bu dövrdə həyata keçirilən dövlət proqramları (Regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramları) çərçivəsində aqrar infrastruktur tamamilə yeniləndi:
Meliorasiya layihələri – Taxtakörpü və Şəmkirçay su anbarlarının, eləcə də çoxşaxəli suvarma kanallarının inşası yüz minlərlə hektar torpağın yenidən dövriyyəyə qatılmasına imkan verdi.
Aqroparkların yaradılması – Prezidentin birbaşa təşəbbüsü ilə ölkədə irimiqyaslı aqroparklar və logistik mərkəzlər şəbəkəsi quruldu. Bu, xırda fermer təsərrüfatlarından sənaye tipli, ixrac yönümlü klasterlərə keçidi təmin etdi.
Elektron kənd təsərrüfatı informasiya sistemi (EKTİS) – Aqrar sahədə şəffaflığı təmin etmək və subsidiyaların birbaşa istehsalçıya çatmasını rəqəmsallaşdırmaq məqsədilə EKTİS platforması quruldu. Bu rəqəmsal transformasiya bürokratik maneələri aradan qaldırdı.
2026–2030-cu illər Dövlət Proqramı: “Aqrar 5.0” və inovativ idarəetmə modeli
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən 25 may 2026-cı ildə imzalanmış yeni beşillik Dövlət Proqramı Azərbaycanın aqrar tarixində keyfiyyətcə tamamilə yeni bir eradır. Təxminən 2 milyard manatlıq geniş bir büdcə sərəncamını ehtiva edən bu proqram , kənd təsərrüfatını elmi əsaslı “Aqrar 5.0” (Human-centric and sustainable agriculture) prinsipləri üzərində yenidən qurur.
Proqramın struktur analizi göstərir ki, dövlət artıq sadəcə məhsul artımını deyil, aşağıdakı yüksək texnoloji hədəfləri prioritetləşdirir:
Süni intellekt və “dəqiq əkinçilik” modeli (Precision Agriculture). İqlim dəyişikliyinin yaratdığı anomal hava şəraiti və rütubət çatışmazlığı fonunda ənənəvi əkinçilik metodları risklidir. Dövlət Proqramı çərçivəsində süni intellekt əsaslı sensorlar, dron texnologiyaları və peyk monitorinq sistemləri vasitəsilə torpağın nəmlik, duzluluq və mineral tərkibi real vaxt rejimində analiz edilir . Dronların tətbiqi dərmanlama və gübrələmədə resurs itkisini minimuma endirir, ətraf mühitin kimyəvi çirklənməsinin qarşısını alır.
Balıqçılıq və akvakulturanıni İnstitusionallaşdırılması. Milli aqrar qanunvericilikdə ilk dəfə olaraq balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və sənaye üsulu ilə emalı proqramın nüvə hissəsinə daxil edilmişdir . Xəzər dənizinin və daxili şirin su hövzələrinin bioresurs potensialından elmi əsaslarla istifadə edilməsi həm daxili bazarda protein təhlükəsizliyini gücləndirir, həm də yüksək dəyərli ixrac növü yaradır.
Su ehtiyatlarının rəqəmsal idarəolunması. Su itkilərinin qarşısının alınması məqsədilə torpaq məcrulu kanalların betonlaşdırılması və qapalı boru sistemlərinə keçid sürətləndirilir. Fermerlərin damlama və çiləmə suvarma sistemlərinə keçidi dövlət tərəfindən birbaşa subsidiyalaşdırılır.
Böyük Qayıdış Strategiyası: Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun aqrar intellekt mərkəzinə çevrilməsi
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası prosesində kənd təsərrüfatı aparıcı drayver rolunu oynayır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları zəngin su mənbələrinə (Tərtərçay, Həkəriçay, Bazarçay) və yüksək məhsuldar torpaq fonduna malikdir.
2026–2030-cu illər Dövlət Proqramı bu ərazilərdə ekoloji təmiz (“green agriculture”) istehsal modelini əsas götürür. Zəngilan və Ağdamda tətbiq edilən “Ağıllı kənd” (Smart Village) layihələri çərçivəsində heyvandarlıq və bitkiçilik prosesləri tamamilə avtomatlaşdırılmışdır . Bu regionda istehsal olunan məhsulların daxili xammal kimi deyil, birbaşa emal olunaraq yüksək əlavə dəyərli (value-added) son məhsul kimi Avropa və Yaxın Şərq bazarlarına ixracı planlaşdırılır.
Azərbaycanın aqrar siyasəti Ümummilli lider Heydər Əliyevin uzaqgörən torpaq və mülkiyyət islahatları ilə hüquqi və institusional təməl qazanmışdır. Bu möhkəm təməl üzərində Prezident İlham Əliyev tərəfindən qurulan modern strategiya ölkəni qlobal çağırışlara qarşı dayanıqlı hala gətirmişdir. 2026–2030-cu illər üçün qəbul edilmiş Dövlət Proqramı elmi innovasiyaların, rəqəmsal idarəetmənin və unikal maliyyə stimullarının simbiozudur. Bu proqramın uğurlu icrası təkcə ölkənin neft sənayesindən asılılığını minimuma endirməyəcək, həm də Azərbaycanı regionun ən böyük aqrar-sənaye mərkəzlərindən birinə çevirəcəkdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin həyata keçirdiyi bu sistemli islahatlar elmi hərbi-iqtisadi və idarəetmə dərsliklərinə daxil ediləcək fundamental bir təcrübə modelidir.

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı