Namiq Tofiqoğlunun fəlsəfi düşüncələri: Sönməyən od

Bəzən insanı ən dərin fikrə ən sadə mənzərə aparır: ocaqda titrəyən bir alov, gecə səmasında bir ulduz, sevdiyin birinin gözü. Bu yazı belə anlardan doğan fikirlərin, odun, işığın,”Sən”in və zamanın bir-birinə necə bağlandığının hekayəsidir.

Bir qığılcımdan

Bir axşam ocağın qarşısında oturmuşdum. Alov sakit-sakit yanır, kömürün içində qırmızı bir nəfəs gəzirdi. Birdən özümdən soruşdum: bu od haradan başladı? Kimsə nə vaxtsa bir qığılcım çaxıb, o qığılcım ağaca, ağac ocağa, ocaq isə nəsillərə keçib.

Bütün alovlar bir qığılcımdan başladı və o od hələ də yanır. Məgər bu, dünyanın bir ulduzun partlayışından yarandığına sübut deyilmi?

Ocaqda yanan od da, ulduzlarda yanan od da eyni hekayəni danışır: gözəgörünməz kiçik bir başlanğıcdan sonsuz işığın doğulmasını. Bədənimizdəki karbon da, qanımızdakı dəmir də nə vaxtsa bir ulduzun içində bişib. Yəni alova baxan insan əslində öz əcdadına, kainatın ilk anına baxır. İki min il yarım əvvəl Heraklit bu dünyanı ölçü ilə alışan və ölçü ilə sönən əbədi canlı oda bənzədirdi: o həmişə olub, var və olacaq.

Tanrı kainatın hər yaranışında verdiyi işarələrdədir. Onu tapmaq üçün göyə qalxmaq lazım deyil, işarəni görməyi öyrənmək lazımdır. Qurani-Kərimdə buyrulur: “Biz onlara ayələrimizi həm üfüqlərdə, həm də öz nəfslərində göstərəcəyik” (Fussilət, 53). Qığılcımın alova çevrilməsi də, insanın içindəki odun illərin ağırlığına baxmayaraq sönməməsi də belə bir ayədir.

Toz dumanından işığa

Necə ki bu od sönməyib, eləcə də nə təbiətin ahəngi, nə də insanın dünyanı və Tanrını ifadə etdiyi söz xəzinəsi bitəcək. Bizim bu sonsuzluğa qərq olmağımız dünyanın ilk yaranışındakı toz dumanında itib, yenidən o işıqda doğulmaqdır.

Bu fikri yazanda içimdə qəribə bir təsəlli duydum. Ömür boyu nə qədər itki yaşayırıq: insanlar gedir, illər gedir, bir vaxtlar ürəyimizi doldurmuş səslər susur. Adətən bunu sonluq kimi qavrayırıq. Amma təbiət başqa dildə danışır. Lavuazyenin adı ilə bağlanan qanun deyir: «Təbiətdə heç nə itmir, heç nə yoxdan yaranmır, hər şey dəyişir.»

Biz sonsuzluğa getmirik, ona qərq oluruq: qarışırıq, bir oluruq. Toz yox olmur, işığa qayıdır. Bəlkə də bitən yaranış deyil, yalnız bizim baxışımızdır. Baxış dərinləşəndə itki də başqa rəngdə görünür: o, yeni bir doğuşun ilk anıdır.

Toz dumanında itmək yox olmaq deyil, o işıqda yenidən doğulmaqdır.

 “Sən” deyə bilmək

Tanrının işarələrinin ən yaxını isə göydə yox, yanımızdadır.Tanrının  vəhyi  uzaqda  deyil,  o,  insanın  kəşfi  olan“Sən”dədir. “Mən” təkdir, “Sən” isə artıq birlikdir. Onu görmək insanı kövrəldir, həyəcanlandırır, sevindirir.

“Mən” tək qalanda öz içinə qapanır, öz səsinin əks-sədasında yaşayır. Amma bir gün kiməsə həqiqətən “Sən”deyirsən və tənhalığın divarı sınır. O anda başqasının gözündə özündən böyük bir şey görürsən. Ana övladının ilk dəfə gülümsədiyini görəndə, dost illər sonra dostunu qucaqlayanda gözlərin dolması bundandır.Martin Buber «Mən və Sən» kitabında yazırdı ki, hər bir ayrıca «Sən» əbədi «Sən»ə açılan bir pəncərədir. Bədəni də, sözü də, odu da mənalı edən bu pəncərədir.

“Sən” deyə bilmək Tanrını tanımağın ilk addımıdır.

 Zaman keçmir, verilir

Elmin sürətli inkişafı insana sübut edəcək ki, zaman əslində sənə dünyanı dərk etmək üçün verilən vaxtdır. Elmin inkişafı zamanın və vaxtın sərhədlərini aradan qaldırır. Süni intellektlə gördüyün iş, sürət qatarları və digər sürətli texnikalar bunun sübutudur.

Babalarımızın illərlə axtardığı cavaba biz bu gün bir axşamda yaxınlaşırıq. Dünyanın o biri başındakı doğmanın səsi göz qırpımında yanımıza gəlir, aylarla gedilən yol bir neçə saata sığır. Hamı deyir ki, elm vaxta qənaət edir. Mən isə görürəm ki, elm vaxtı insanın əlinə qaytarır: vaxt azalmayıb, dərkin qapısı genişlənib. Yeni zaman bizim dünyanı və Tanrını idrakımızın hələ tam kəsmədiyi bir anlamdır.

Fransız filosofu Anri Berqson deyirdi: «Zaman ya ixtiradır, ya da heç nədir.» Bu fikri mən belə anlayıram: zaman saatın əqrəbində yaşamır, onunla nəyi kəşf etdiyimizdə yaşayır. Zaman bizə dünyanı və kainatı idrak etmək üçün verilən imkandır.

Biz çox vaxt «vaxt keçir» deyirik, səsimizdə bir az giley, bir az da çarəsizlik olur. Amma vaxt keçmir, vaxt verilir. Verilən şeyi ya dəyərləndirirsən, ya da itirirsən. “Qurani-Kərim” əsrə,yəni zamana and içərək xəbər verir ki, insan ziyandadır; yalnız iman gətirib yaxşı işlər görənlər, bir-birinə haqqı və səbri tövsiyə edənlər bu ziyandan qurtulur (Əsr, 1–3). Zamana and içilməsi onun nə qədər qiymətli olduğunu göstərir.

Vaxt keçmir, vaxt verilir.

 Fürsət, imkan, bəhanə…

Zaman fürsətdir, imkandır, bəhanədir. Zamanı imkan və fürsət bilənlər idrak sahibi olur, bəhanə bilənlər isə olmur. İdrak sahibi ideya və arzularına çatır, çünki fürsət və imkanları özü ilə birləşdirir; onun kainatla əlaqəsi açılır və o, gerçəkləşən hər şeyin şahidi olur.

«Vaxtım yoxdur» deyirik. Bu cümləni nə qədər çox təkrarlayırıq: dosta zəng etməyə, kitab oxumağa, valideynimizin yanında bir axşam oturmağa vaxtımız yoxdur. Amma insanın dərdi əslində vaxtsızlıq deyil. O, zamanı özünə qarşı çevirib, onu bəhanəyə döndərib. Eyni iyirmi dörd saat birinin əlində kəşfə, o birinin əlində şikayətə çevrilir. Fərq saatda deyil, baxışdadır.

Həzrət Əli deyirdi: «Fürsət bulud kimi keçib gedər, xeyirli fürsətləri qənimət bilin.» Bulud gözləmir: onu görən yağışından faydalanır, görməyən isə başını qaldırmağa macal tapmır.

İdrak sahibi fürsəti kənarda gözləmir, onu öz varlığı ilə birləşdirir və o an arzu ilə gerçəklik arasındakı məsafə qısalır. Arzunu gerçəyə çevirən zamanın çoxluğu deyil, onu dərk edən idrakdır. Belə insan gerçəkləşən şeyə kənardan yox, içindən baxır. O, sadəcə xəyal etmir, şahid olur.

Zamanı fürsət bilən idrak sahibi olur, bəhanə bilən isə yerində qalır.

Son söz

Ocaqdakı alov hələ də yanır. Ona baxanda artıq başqa şey görürəm: bir qığılcımın ulduzlara qədər uzanan yolunu, toz dumanından işığa qayıdan varlığı, «Sən» deyəndə sınan tənhalığı və bizə hədiyyə kimi verilən zamanı.

Bəlkə də həyatın bütün sirri bundadır: işarəni görmək,

“Sən” deyə bilmək və verilən vaxtı bəhanəyə yox, idraka çevirmək. Çünki biz işıqdan gəlmişik və hər dəfə dərk etdikcə yenidən o işıqda doğuluruq.

Biz işıqdan gəldik; dərk etdikcə yenidən işıqda doğuluruq.

Müəllif: Namiq Tofiqoğlu