Namiq Tofiqoğlu yazır:Məhrumdan mərhuma:Məkan, nəfs və insanın içindəki Mən…

“Od qızılı sınayır, bədbəxtlik isə mərd insanları”.  — Seneka

Məkan insanın içindəki Mənini çılpaq qoyar…

İnsan özünü tanıdığını düşünür. Amma rahat günlərdə tanıdığımız insan çox vaxt onun özü deyil, geyindiyi örtükdür: nəzakəti, təbəssümü, yerində deyilmiş sözü. Bu örtük nə vaxt düşür? Mənim müşahidəm budur ki, onu söz yox, məkan götürür.

Mənim fikrimcə, məkan insanın içindəki Mənini çılpaq qoyar. Rahat şəraitdə gördüyümüz onun Sosial Mənidir, çətinlik isə Real Məni üzə çıxarır.

Hərbi xidmətin sərt rejimini xatırlayın. İnsan aylarla, illərlə məhdudiyyət içində yaşayır. Bir tikə çörək, bir az şirni, bir stəkan isti çay adi şey olmaqdan çıxır, arzuya çevrilir. Qida istəyi ən sadə, ən heyvani ehtiyac kimi insanın içində oyanır. Dünən səbirli, mərd sandığın adam bu gün payını gizlədir, yanındakına yad gözlə baxır. Bu, pislik deyil; bu, insanın içindəki təbiətin səsidir.

Bertolt Brext bu acı həqiqəti qısa deyib: “Əvvəl qarın, sonra əxlaq”

Çətinlik hərislik doğurur

Çətinlik insanın qapısını əvvəlcə səssiz döyür: bir az aclıq, bir az yorğunluq, bir az darlıq. Amma içəri girən kimi özü ilə bir qonaq gətirir — hərisliyi.

Çətinlik hərislik yaradır, hərislik isə hər hissi yarada bilir.

Hərislik tək gəlmir. Ondan qorxu doğur, çünki itirməkdən qorxursan. Paxıllıq doğur, çünki başqasında olanı görürsən. Yalan doğur, çünki gizlətmək istəyirsən. Qəzəb doğur, çünki istədiyin əlindən çıxır. Bir tikə çörəyin ətrafında insanın bütün iç dünyası oyanır: tamah, bağlılıq, bölüşməmək, şübhə. Bir hiss o birini çağırır və zəncir uzandıqca insan özü də bilmədən onun halqasına çevrilir.

Psixologiya da bunu təsdiqləyir: aclıq və məhrumiyyət insanın diqqətini daraldır. Dünya kiçilir, gələcək itir, yalnız “indi” və “mən” qalır. Hərislik çox zaman xarakterin qüsuru yox, özünü qoruyan beynin reaksiyasıdır.

Məhrumdan mərhuma

Məhrum və mərhum. Bu iki söz arasında cəmi bir hərf var. Amma o bir hərfin arasına bütöv bir insan ömrü sığa bilir.

Düşünürəm ki, ehtiyac və məhrumiyyət insanı mərhum edənə qədər hər addımı atmağa məcbur edir.

Məhrumiyyət insanı addım-addım irəli itələyir. Əvvəl kiçik bir güzəşt, sonra böyüyü. Əvvəl insan özünə haqq qazandırır, sonra özünü unudur. Hər addım əvvəlkindən asan atılır. Bu ölüm həmişə bədənin ölümü olmur: bəzən vicdan ölür, bəzən mərhəmət, bəzən də insanın özü olduğu o sakit, təmiz guşə. Bədən yaşayır, amma içindəki insan artıq mərhumdur.

Fərdin aclığından cəmiyyətin partlayışına

İnsanı ən çox yandıran təkcə yoxluq deyil, ədalətsizlikdir. Əsgər acdır — bu dözüləndir. Amma yanındakının payı çoxdursa, aclıq inciklik, inciklik isə qəzəb olur. İnsan olmayandan çox, başqasında olub onda olmayandan əzab çəkir.

Bir nəfərin hərisliyi bir otağı korlayır, minlərin aclığı isə tarixi dəyişir. Tarix boyu çörək üsyanlarının təkrarlanması təsadüf deyil: qarnı boş qalan cəmiyyət sözə qulaq asmır. İzdihamın içində fərdi məsuliyyət əriyir, bir insanın içində sakitcə yığılan məhrumiyyət minlərin içində partlayışa çevrilir.

Fərdin məhrumiyyəti onun vicdanını, cəmiyyətin məhrumiyyəti isə onun quruluşunu sınayır.

Nəfsə qalib gələn ağıl

Amma bu zəncirin qarşısında hamı eyni dayanmır. Platon insan ruhunu iki atı idarə edən arabaçıya bənzədirdi: biri nəcib, biri vəhşi at. Arabanı yolda saxlayan atların gücü deyil, arabaçının ağlıdır.

Zehni imkanları güclü olan insan nəfsinin imkanlarına qalib gəlir, digərləri isə nəfsə təslim olur.

Viktor Frankl ən ağır məkanda — düşərgədə — son tikəsini başqasına verən insanları görmüşdü. Onun qənaətinə görə, insandan hər şeyi almaq olar, təkcə şəraitə münasibətini seçmək azadlığından başqa. Mən buna bir şey əlavə edərdim: güclü və zəif iki ayrı insan növü deyil. Bu mübarizə hər birimizin içində gedir, bu gün qalib gələn sabah yenidən sınağa çəkilir.

Son söz

Bu sınaq təkcə əsgərlikdə deyil, həyatın hər məkanında və zamanında qarşımıza çıxır: aclıqda, yoxsulluqda, hakimiyyətdə, tənhalıqda, hətta bolluqda. Məkan dəyişir, sual eyni qalır. Eyni məhrumiyyət birini hərisliyə, digərini mərhəmətə aparır. Fərq məkanda deyil, insanın özündədir.

Fikrimcə, məkan insanı dəyişmir, onu üzə çıxarır. Çətinlik hər birimizin qapısını döyəcək; sual yalnız budur: içimizdəki hansı qapını açacaq — məhrumdan mərhuma aparanı, yoxsa məhrumiyyətdən mərhəmətə aparanı?

Müəllif: Namiq Tofiqoğlu