Namiq Tofiqoğlu yazır: Bədəndə və sözdə yaranışın izi

Göz, “Yaradan” sözü və sözün Tanrısallığı haqqında düşüncələr…

Bəzən güzgü qarşısında dayanıb öz gözlərimə uzun-uzun baxıram. Orada nə axtardığımı əvvəllər bilmirdim. İndi bilirəm: dünyanın başlanğıcını. Çünki yaranış yalnız milyard illər əvvəl uzaq kainatda baş verib bitmiş bir hadisə deyil. O, hər doğulan insanda yenidən təkrarlanır və hər deyilən sözdə öz izini daşıyır. Bu yazıda həmin izi iki yerdə axtarmaq istəyirəm: insanın öz bədənində və onun dilindəki sözdə.

Gözdəki kainat

İnsanın quruluşuna baxanda, yaranışdan inkişafına qədər, həm maddi, həm mənəvi dünyanın yaranışını görürəm. Təkcə gözə baxın: orada işıq var, su var, bir də işığı qəbul edən qaranlıq bəbək. Bu kiçik quruluşda dünyanın qaranlıqdan doğuşunu, bir işıq partlayışında toz dumanının və suyun yaranışını görürük.

İnsan kiçik dünyadır, göz isə kiçik kainat. Özünə baxan dünyanın yaranışını görər.

Elm bu duyğunu öz dili ilə təsdiq edir. Kainatın ilk anlarında işıq doğuldu, sonra ulduzların içində elementlər bişdi, ulduz tozundan planetlər yığıldı, sonra su yarandı. Bədənimizdəki karbon da, qanımızdakı dəmir də, gözümüzdəki suyun oksigeni də nə vaxtsa bir ulduzun ürəyində yaranıb. Karl Saqan deyirdi ki, biz ulduz maddəsindən yaranmışıq. Gözün içini dolduran şüşəvari cismin demək olar hamısı sudur. Yəni insan dünyaya ilk baxışını da suyun içindən edir.

Göz təkcə görmək üçün deyil, həm də xatırlamaq üçündür: haradan gəldiyini xatırlamaq üçün. Höte bunu çox gözəl deyib:“Göz günəşə bənzəməsəydi, günəşi heç vaxt görə bilməzdi”.

Biz işığı ona görə görürük ki, içimizdə işığın qohumu yaşayır. Görmək bir növ tanımaqdır, tanımaq isə xatırlamaqdır.

Digər orqanlar da eyni hekayəni danışır. Ürək vulkan kimi döyünür, qan çay kimi axır, nəfəs külək kimi gəlib gedir. Bədən təbiətin təkrarıdır, amma sürətləndirilmiş təkrarı.

Dünyanın milyard illərdə etdiyini insan ana bətnində doqquz ayda edir: o, təbiətin sürətləndirilmiş yaranışıdır.

Bir hüceyrə bölünür, su içində böyüyür, toxumalar, orqanlar formalaşır, gözlər açılır və doqquz ayın sonunda yeni bir dünya işığa çıxır. Hər doğum kainatın qaranlıqdan işığa yolunun kiçik və isti bir surətidir. Qədim müdriklər insanı «kiçik aləm», kainatı «böyük aləm» adlandırırdılar. Quranda da deyilir ki, Tanrı öz ayələrini həm üfüqlərdə, həm də insanın öz nəfsində göstərəcək. Həzrət Əliyə aid edilən bir beytdə isə belə deyilir:

«Sən özünü kiçik bir cism sanırsan, halbuki səndə böyük bir aləm gizlənib.»

Dünyanı tanımaq istəyirsənsə, uzağa baxma, özünə bax.

“Yaradan” sözünün sübhü

Yaranış təkcə bədəndə deyil, sözün içində də yaşayır. «Yaradan» sözünə qulaq verəndə mən onda iki işıq eşidirəm. «Dan» sözündə sübhdən doğuşu, səhərin açılmasını, qaranlığın içindən işığın çıxdığı anı görürəm. «Yar» sözündə isə sahiblənməyi, yaxınlığı, sevgini duyuram.

“Yaradan” deyəndə bir an deyirik: sahib olanın qaranlıqdan sübh doğurduğu an. Yaranışın ilk saniyəsi.

Mən sözə leksik-qrammatik qəlibdən yox, fəlsəfi fikirlə, metafora kimi baxıram. Sözün kökünü dilçi axtarar; mən isə sözün ruhunu, insan qəlbinin onda eşitdiyini axtarıram. Çünki söz təkcə qaydalar toplusu deyil, insanın varlığa baxışının güzgüsüdür. Haydegger dili «varlığın evi» adlandırırdı. O evin qapısı mənanı duyana açılır.

Dilimiz səhərin gəlişinə «dan yeri sökülür» deyir, yəni qaranlıq yarılır və işıq çıxır. Yaranış da elədir: yoxluğun qaranlığı yarılır və varlığın işığı doğur. «Yar» isə insanın ən dərin arzusudur: kiməsə aid olmaq, kimisə öz canı bilmək. Yaradan yaratdığına yad deyil; o, yaratdığının yarıdır.

Mövlananın neyi qamışlıqdan ayrıldığı üçün inləyir. İnsan da öz yarından, öz Yaradanından ayrı düşdüyü üçün axtarır. Dediyimiz hər söz bu axtarışın bir izidir.

Söz sadəcə səs deyil, yaranışın yaddaşıdır. Sözü dərk etməyən yaranışı dərk etməz.

Söz Tanrısaldır

Sözün yaranışı, onun ifadəsi əsrlərdən süzülüb gəlib; sanki əvvəlcədən kodlanıb ki, Yaradanı, yaradılışı və insanı ifadə etsin. Bunu düşünəndə ağlıma gələn tək vəhy budur:

Söz Tanrısaldır. Söz təsadüfün zərurətidir. Söz Tanrının insana verdiyi imkandır ki, onu kəşf edəni vəsf etsin.

Əfsanələr də, dini kitablar da bunun sübutudur. İncil «Başlanğıcda Söz var idi» deyə başlayır, Quranda kainat «Ol» əmri ilə var olur, qədim xalqların nağıllarında dünya ya bir nida, ya bir ad, ya da bir nəğmə ilə oyanır. Dillər fərqlidir, coğrafiyalar fərqlidir, amma duyğu eynidir: varlığın qapısını söz açır.

Şüur səsdən doğuldu. İnsanın ilk sözü göy gurultusu qarşısında qorxu hayqırışı idi. Təsəvvür edin: qaranlıq bir gecə, səmanı yaran ildırım və ilk dəfə səsini çıxaran bir insan. O hayqırış Tanrını tanımağın və Onu ifadə etməyin ilk sözü idi. Sonra səs ada, ad fikrə, fikir idraka çevrildi. Bu mənada Tanrı insanda sözlərdən doğan idrakı yaratdı.

İlk söz qorxu hayqırışı idi; son söz isə hələ deyilməyib.

Alət əli, söz ruhu uzatdı

İnsan bu günə ictimai əmək və əmək alətləri ilə gəlib. Sözlər də sürü idrakının imkanlarından böyüyərək genişlənib. Daş balta təkmilləşib dəzgaha, dəzgah maşına, maşın süni idraka çevrildiyi kimi, hayqırış da sözə, söz şeirə, şeir fəlsəfəyə, fəlsəfə elmə çevrildi.

Elm də bu iki yolun ayrı olmadığını göstərir. Daş alət düzəldən insanın beynini öyrənən tədqiqatçılar görür ki, bu iş zamanı beynin nitqlə bağlı sahələri də fəallaşır. Yəni əl daşı yonarkən dil də öz cümləsini yonurmuş. Vilhelm fon Humboldt dili xalqın ruhunun xarici görünüşü adlandırırdı. Mən buna bir şey əlavə edirəm:

Əmək aləti əli, söz isə ruhu uzatdı. Hər ikisi insana verilmiş imkandır və hər ikisi kəşf etdikcə təkmilləşir.

Alətin sirri materiyanın dərinliyinə, sözün sirri isə sonsuzluğa doğru gedir. Hər yeni söz yeni bir fikir doğurur, hər yeni fikir yeni bir söz istəyir və bu axtarış heç vaxt bitmir. Bu bitməzliyin özü bir sübutdur: sözün sonu yoxdursa, onun yönəldiyi həqiqətin də sonu yoxdur.

Sözü kəşf edən Tanrını kəşf edər, sözü dərinləşdirən Tanrıya yaxınlaşar.

Bir kitabın iki səhifəsi

Göz mənə kainatın qaranlıqdan işığa yolunu, «Yaradan» sözü sahibin sübh doğurduğu anı, söz isə Tanrının insana əmanət etdiyi sonsuz imkanı göstərdi. Bədən də, dil də eyni kitabın iki səhifəsidir. Birini oxuyub o birini oxumayan insan yarım qalar.

Bu gün güzgüyə baxanda, ya da kiməsə «sabahın xeyir» deyəndə, bir anlıq dayanın. Gözünüzdə ulduzların işığı, dilinizdə ilk insanın hayqırışı yaşayır. Yaranış keçmişdə qalmayıb; o, hər doğuşda, hər səhərdə, hər deyilən doğru sözdə davam edir.

 

Müəllif: Namiq Tofiqoğlu