Regionların Sosial İqtisadi İnkişafı bizə nələr vəd edir?-TƏHLİL

Azərbaycan Respublikası XX əsrin sonlarında SSRİ-nin dağılması ilə dövlət müstəqilliyini bərpa etdiyi vaxtdan keçən dövr ərzində ölkənin ictimai-siyasi,  sosial-iqtisadi ,  həm daxili, həm də xarici siyasətində, eləcə də iqtisadi strukturunda nəhəng tarixi köklü dəyişikliklər baş vermişdir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafı həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindəndir. 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi məqsədyönlü siyasət müstəqilliyin ilk illərində ölkədə baş alıb gedən siyasi və iqtisadi böhranı aradan qaldırmış, Azərbaycanın demokratik dövlət quruculuğu və bazar iqtisadiyyatı yolu ilə irəliləməsinə geniş yol açmışdır. 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunan qələbə ilə Azərbaycanda yeni inkişaf mərhələsi başlanıb. 20-ci əsrdə sənayeləşmə ilə yanaşı, iqtisadi inkişaf cəmiyyətlərin və dövlətlərin gündəliyində mühüm əhəmiyyət kəsb etdi. Səhiyyə, təhsil, həyat səviyyəsi, artım və infrastruktur keyfiyyəti kimi çoxsaylı amilləri əhatə edən 21-ci əsrdə iqtisadi inkişaf texnoloji irəliləyişlərlə daha da inteqrasiya olunmuşdur. Beşinci Sənaye İnqilabı adlandırılan bu texnologiyaya əsaslanan transformasiya inkişaf etmiş ölkələri inkişafın yeni mərhələsinə aparmışdır. İstehsalın daha çox texnologiyaya yönəlməsi, yeni nəsil təchizat zəncirlərini tətbiq etmək istəyi və ağıllı cihazlara artan prioritet kimi innovasiyalar inkişaf terminini yenidən təyin etmişdir. İqtisadi inkişafın məqsədi, bu fəaliyyətlərdə iştirak edən insanların iqtisadi gələcəyini və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün iqtisadi potensialı artırmaqdır. Bu, dövlət, özəl və qeyri-kommersiya sektorlarının və yerli icmaların iqtisadi artıma və iş yerlərinin yaradılmasına nail olmaq üçün daha yaxşı şərait yaratmaq məqsədilə birgə çalışdığı bir prosesdir. Dünyada hər bir dövlətin həyata keçirdiyi iqtisadi siyasət xalqının həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinin əsas məqsədidir. Əhalinin həyat səviyyəsi iqtisadiyyatın inkişafının və səmərəliliyinin əsas göstəricisidir. İqtisadi imkanlar nə qədər yüksəkdirsə, sosial inkişaf və həyat səviyyəsi üçün imkanlar bir o qədər böyükdür. Daha yüksək həyat səviyyəsi iqtisadi inkişafa təsir göstərir və əmək məhsuldarlığını artırır. Bu, milli gəlirin, milli məhsulun artımına təsir göstərir. Azərbaycan Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafını təmin edən əsas amillərdən biri də ölkə regionlarının davamlı və tarazlı inkişafına nail olunması ilə bağlıdır. Təsadüfi deyil ki, hər bir ölkənin sistemli, dinamik və tarazlı inkişafını xarakterizə edən ən vacib göstəricilərdən biri regionların inkişaf səviyyəsidir. İqtisadi inkişaf, iqtisadi artımı təşkil edən , məsələn, iqtisadiyyatın mal və xidmətlər istehsal etmək qabiliyyətinin artması və milli gəlirin artması, eləcə də sənaye infrastrukturunun yaradılması, kənd təsərrüfatında müasir texnologiyaların istifadəsi, əmək və kapital məhsuldarlığının artması, xarici ölkələrdən asılılığın azaldılması, adambaşına düşən milli gəlirin artması, urbanizasiyanın sürətlənməsi, səhiyyə və təhsil xidmətlərinin genişlənməsi və gəlir bölgüsünün yaxşılaşdırılması kimi keyfiyyət amillərini əhatə edən iqtisadi inkişaf və ya tərəqqi prosesidir. Regionların davamlı sosial-iqtisadi inkişafının təmin edilməsi birbaşa dövlət tərəfindən həyata keçirilən milli iqtisadi siyasətin tərkib hissəsi kimi çıxış edən regional iqtisadi siyasətin səmərəliliyindən asılıdır. Müasir dünya təcrübəsində regional iqtisadi siyasət ölkənin bütövlükdə və regional səviyyədə iqtisadi inkişafını idarə etmək funksiyası kimi qəbul edilir və dövlətlə regionlar və regionlar arasındakı münasibətləri əks etdirir. Regional iqtisadi siyasət və regional siyasət öz məntiqi baxımından bir-birini tamamlamalıdır. Əgər iqtisadi siyasət irəli sürülən inkişaf məqsədlərinə çatmaq üçün yaranan problemlərin həllinə, ölkənin və onun hissələrinin rifahının təmin edilməsinə yönəlibsə, regional siyasət inkişafın məqsədyönlü idarə olunmasına xidmət etməlidir. İnkişaf edən bazar iqtisadiyyatı təcrübəsi də sübut edir ki, regionların inkişafı olmadan ölkə iqtisadiyyatını gücləndirmək və onun məhsuldar qüvvələrini təkmilləşdirmək mümkün deyil. Hazırda regional siyasətlərin formalaşdırılması və regional inkişafın əsaslarının hazırlanması milli iqtisadiyyatın müsbət və tarazlı inkişafını təmin etmək üçün əsas sahələrdir. Regionların davamlı sosial-iqtisadi inkişafının təmin edilməsi birbaşa dövlət tərəfindən həyata keçirilən milli iqtisadi siyasətin ayrılmaz elementi kimi çıxış edən regional iqtisadi siyasətin effektivliyindən asılıdır. Həyat səviyyəsinin öyrənilməsi onun tənzimlənməsinin əsasını təşkil edir. Regional iqtisadi siyasət və regional siyasət öz məntiqinə görə bir-birini tamamlamalıdır. Əgər iqtisadi siyasət bildirilən inkişaf məqsədlərinə çatmaq, ölkənin və onun hissələrinin rifahını təmin etmək üçün yaranan problemlərin həllinə yönəlibsə, regional siyasət yuxarıda göstərilən məqsədlər üçün ərazi inkişafının məqsədyönlü idarə olunmasına xidmət etməlidir. Bu baxımdan, regionlarda sosial sahənin inkişafını təmin etmək və bu   regionllarda davamlı inkişafa nail olmaq hər bir dövlətin əsas vəzifələrindən biridir.  Regional davamlı inkişafını təmin etmək, ilk növbədə, zəngin tənzimləyici çərçivənin formalaşdırılmasını tələb edir. Əlbəttə ki, tənzimləyici çərçivə yalnız məhdudiyyətlər yaradan qanunvericilik sənədlərinə deyil, həm də müəyyən sahələrdə standartlar və fəaliyyət standartlarını müəyyən edən rəhbər sənədlərə aiddir. Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, əvvəlcədən qəbul edilmiş, yaxşı düşünülmüş və elmi cəhətdən əsaslandırılmış tənzimləyici sənədlərin tələblərinə əsaslanan idarəetmə və inkişaf tədbirlərinin həyata keçirilməsi uzunmüddətli və daha effektiv nəticələrə töhfə verəcəkdir. Bütün bunlar regional inkişaf sahəsində dövlət tənzimlənməsinə ehtiyacı, yəni dövlətin iqtisadi proseslərə mümkün müdaxiləsini müəyyən edir. Məhz bu inkişafı təmin edən hüquq sisteminin əsasını təşkil edən məqsədyönlü dövlət proqramlarıdır. Son illərdə dövlət regional inkişafın və dövlət siyasətinin hüquqi əsasını təşkil edən regionların sosial-iqtisadi inkişafına yönəlmiş bir sıra dövlət proqramları hazırlamış və hazırda həyata keçirir. Regional iqtisadi inkişaf proqramlarının hazırlanmasında prioritet prioritet xarici bazarlara daha rəqabətli məhsullar çıxarmaq, əhalinin sosial problemlərinin həlli, yerli məhsullara tələbatın artırılması, regionların istehsal potensialından istifadə etmək, regional iqtisadiyyatı və regional strukturu təkmilləşdirməkdir. Dövlət proqramlarına əsaslanan regional inkişafın davamlı inkişafının təmin edilməsi istiqamətində ilk addım 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Regionlarının Sosial və İqtisadi İnkişafı üzrə Dövlət Proqramı (2004-2008) ilə atılmışdır. Birinci regional inkişaf proqramı çərçivəsində nəzərdə tutulan tədbirlərin uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində regionların iqtisadi potensialı səfərbər edilmiş və burada əmək ehtiyatları dövriyyəyə buraxılmışdır. Bir sözlə, ölkənin davamlı və tarazlı inkişafına yönəlmiş bu proqramın həyata keçirilməsi Azərbaycanda regional inkişafın təməlini qoymuş, regionlarda iqtisadi fəaliyyət əhəmiyyətli dərəcədə canlanmış və sahibkarlıq hissi gücləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 aprel 2009-cu il tarixli 80 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “2009-2013-cü illər üçün Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nın həyata keçirilməsi ölkə iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayır, makroiqtisadi sabitliyin təmin edilməsi genişlənmədə, yeni müəssisələrin və iş yerlərinin yaradılmasında, infrastrukturun və kommunal xidmətlərin yaxşılaşdırılmasında, yoxsulluğun azaldılmasında və əhalinin rifahının yaxşılaşdırılmasında müstəsna rol oynayır.  1-ci və 2-ci regional inkişaf proqramlarında nəzərdə tutulmuş tədbirlərin uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində regionların iqtisadi potensialı səfərbər edilmiş və buradakı əmək resursları dövriyyəyə cəlb edilmişdir. 2014-2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı üzrə Dövlət Proqramının icrası ilə ölkəmizin davamlı və tarazlı inkişafı yeni, daha sürətli mərhələyə qədəm qoymuşdur. Yuxarıda qeyd olunan sənədlərlə yanaşı, Azərbaycan regionlarının hərtərəfli inkişafını nəzərdə tutan “2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında etibarlı ərzaq təchizatı üzrə Dövlət Proqramı” kimi sənədlər də Azərbaycan regionlarında sosial sahələrin inkişafı üçün hüquqi əsas təşkil edir.

Azərbaycan üçün regionların sosial-iqtisadi inkişafı ən aktual məsələlərdən biridir. Bu istiqamətdə  ölkəmizdə həyata keçirilən sistemli addımlar uğurla davam etdirilir. Azərbaycan üçün böyük zəfərlə bitən 44 günlük Vətən müharibəsinin nəticəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası ilə bağlı Strateji Fəaliyyət Planı hazırlanmışdır. 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan qələbə nəticəsində ərazilərimizin azad edilməsi inkişaf baxımından  dövlətimizə əlavə dividendlər qazandırmışdır. 2003-cü ildən başlayaraq Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın yeni iqtisadi siyasət strategiyası həyata keçirilməyə başladı. Dövlət başçısının prezidentlik fəaliyyətində verdiyi ilk fərmanlar da məhz sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri və regionların sosial-iqtisadi inkişafı haqqında olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Prezidentlik fəaliyyətinin ilk dövründə Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab  İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi tədbirləri haqqında” 24 noyabr 2003-cü il tarixli fərman vermişdir. Azərbaycan Respublikasinin 2022–2026-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişaf strateqiyasi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu Ulu Öndər Heydər Əliyevin ideyaları əsasında tərəqqi yolunda inamla addımlayan dövlətimiz hazırda iqtisadi, sosial, siyasi və mədəni inkişafının tarixi dönüş mərhələsini yaşayır. Öz tarixi ərazi bütövlüyünü təmin etməklə ölkəmiz yeni qlobal reallıqlar fonunda növbəti və daha böyük transformasiya astanasına keçid edir. Uzun illər Azərbaycanda uğurla həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatlar milli iqtisadiyyatın davamlı inkişafını, onun maliyyə dayanıqlığının güclənməsini və sürətlə müasirləşməsini, müasir sosial-iqtisadi infrastruktur quruculuğu proseslərinin sürətlənməsini, habelə bir çox sosial problemlərin ardıcıl şəkildə həllini və xalqın maddi rifahının yüksəlməsini, innovasiyaların sürətlə mənimsənilməsini və insan kapitalının davamlı inkişafını təmin etməkdədir. Azərbaycan dünya miqyasında sabit və dayanıqlı iqtisadiyyatı, eləcə də böyük maliyyə resursları olan, mühüm geosiyasi və geoiqtisadi mövqe tutan, qlobal enerji təhlükəsizliyinin təminatında strateji rol oynayan dövlətə çevrilmişdir. Azərbaycan beynəlxalq və regional əməkdaşlığa sanballı töhfələr verir, ölkəmizin təşəbbüsü və iştirakı ilə qlobal layihələr uğurla icra edilir. Artan iqtisadi güc və beynəlxalq nüfuz Azərbaycana Cənubi Qafqazın və ətraf regionların iqtisadiyyatlarının mənzərəsini dəyişdirməyə qadir olan iri layihələrin təşəbbüskarı kimi çıxış etmək imkanı yaratmışdır. Bu layihələrin uğurla həyata keçirilməsi ölkəmizin regionda proseslərin inkişaf vektorunu müəyyən edən və dünya iqtisadiyyatında söz sahibi olan “qlobal oyunçu” statusunu təmin etmişdir. Bu gün işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda da böyük işlər görülmüşdür. Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyeva regionların sosial-iqtisadi və mədəni inkişafına çoxşaxəli fəaliyyəti ilə mühüm töhfələr verir. Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə Azərbaycanın ən ucqar bölgələrində və regionlarında yüzlərlə yeni müasir məktəb binası, uşaq bağçası və internat evi tikilib yaxud əsaslı təmir olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab  İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə regionların sosial-iqtisadi inkişafı istiqamətində mühüm nəticələr əldə olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyul 2021-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında” fərmanına əsasən iqtisadi rayonlarının  yeni  14 iqtisadi rayonu bölgüsü təsdiq edilmişdir.

1. Bakı iqtisadi rayonu (Bakı şəhəri);
2. Naxçıvan iqtisadi rayonu (Naxçıvan şəhəri, Babək, Culfa, Kəngərli, Ordubad, Sədərək, Şahbuz və Şərur rayonları);
3. Abşeron–Xızı iqtisadi rayonu (Sumqayıt şəhəri, Abşeron və Xızı rayonları);
4. Dağlıq Şirvan iqtisadi rayonu (Ağsu, İsmayıllı, Qobustan və Şamaxı rayonları);
5. Gəncə–Daşkəsən iqtisadi rayonu (Gəncə və Naftalan şəhərləri, Daşkəsən, Goranboy, Göygöl və Samux rayonları);
6. Qarabağ iqtisadi rayonu (Xankəndi şəhəri, Ağcabədi, Ağdam, Bərdə, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Şuşa və Tərtər rayonları);
7. Qazax–Tovuz iqtisadi rayonu (Ağstafa, Gədəbəy, Qazax, Şəmkir və Tovuz rayonları);
8. Quba–Xaçmaz iqtisadi rayonu (Xaçmaz, Quba, Qusar, Siyəzən və Şabran rayonları);
9. Lənkəran–Astara iqtisadi rayonu (Astara, Cəlilabad, Lerik, Lənkəran, Masallı və Yardımlı rayonları);
10. Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu (Mingəçevir şəhəri, Ağdaş, Göyçay, Kürdəmir, Ucar, Yevlax və Zərdab rayonları);
11. Mil–Muğan iqtisadi rayonu (Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabad rayonları);
12. Şəki–Zaqatala iqtisadi rayonu (Balakən, Qax, Qəbələ, Oğuz, Şəki və Zaqatala rayonları);
13. Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu (Cəbrayıl, Kəlbəcər, Qubadlı, Laçın və Zəngilan rayonları);
14. Şirvan–Salyan iqtisadi rayonu (Şirvan şəhəri, Biləsuvar, Hacıqabul, Neftçala və Salyan rayonları).

s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik AkademiyasınınSiyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı