Namiq Tofiqoğlu yazır: Maskasız insan- Münasibətdən özünü sübuta

Özünü özünə sübut edən insan nə başqasını dəyişməyə çalışar, nə həqiqəti özününküləşdirər, nə də düşündüyünü deməkdən qorxar.

 Bəzən bir insanın yanında uzun illər yaşayırıq və bütün o illəri onu dəyişməyə sərf edirik. Bəzən bir həqiqəti tapırıq və elə bilirik ki, o bizim xalqımıza, bizim torpağımıza məxsusdur. Bəzən içimizdə bir fikir yanır, amma onu deməyə söz tapmırıq, ya da söz tapırıq, cəsarət tapmırıq. Bəzən də ömrümüzü başqalarına nəyisə sübut etməyə xərcləyirik.

İlk baxışdan bunlar ayrı-ayrı mövzular kimi görünür. Amma mənim fikrimcə, hamısının kökü birdir: insanın özü ilə, başqası ilə və həqiqətlə qurduğu münasibət. Bu yazı həmin münasibətin beş üzü haqqındadır.

1.   İnsanı yox, münasibəti dəyişmək

Kimisə dəyişməyə çalışmaq, əslində, ona “sən olduğun kimi yetərli deyilsən” deməkdir. İnsan bunu sözsüz də hiss edir və müqavimət göstərir. Biz təkid etdikcə o daha bərk dayanır, o dayandıqca biz daha çox təkid edirik. Beləcə iki insan eyni otaqda, eyni süfrədə bir-birindən uzaqlaşır.

İnsanı dəyişmək olmur, münasibəti dəyişmək lazımdır.

 Dəyişməyən münasibət yerində sayan su kimidir: əvvəl bulanır, sonra iylənir. Eyni mövzu, eyni mübahisə, eyni inciklik hər gün təkrarlandıqca insanın içində daha ağır psixoloji durumlar yaranır: gərginlik, küskünlük, ümidsizlik. Bunlar isə yalnız ruhu deyil, düşünən beyni də yorur, onu daralmış, qorxulu bir dairəyə salır.Dəyişməyən münasibət insanda daha pis psixoloji durumlar yaradır, bu da onun ruhunun və beyninin daha da korlanmasına gətirib çıxarır.

Qədim stoik filosoflar da deyirdi ki, insan başqasının əməlini idarə edə bilməz, yalnız ona öz münasibətini idarə edə bilər. Düşünürəm ki, bu, təslim olmaq deyil, ağıllı sevgidir. Münasibəti dəyişmək bəzən məsafə qoymaq, bəzən susmaq, bəzən gözləntini azaltmaq, bəzən də sadəcə qarşındakını olduğu kimi qəbul etməkdir. Maraqlıdır ki, insanı dəyişməyə çalışmağı buraxdığımız an o, çox vaxt öz-özünə dəyişməyə başlayır.

İnsan dəyişməz, münasibət dəyişər. Münasibət dəyişməzsə, psixologiya pozular. Psixologiya pozularsa, beyin korlanar.

2.   Həqiqət kimə məxsusdur?

Münasibət təkcə iki insan arasında deyil, insanla həqiqət arasında da qurulur. Və burada da insan eyni səhvi edir: həqiqəti dəyişmək mümkün olmayanda onu özününküləşdirməyə çalışır.

Tarix boyu böyük dini və fəlsəfi fikirlər müəyyən bir insanın qəlbində, müəyyən bir torpaqda doğulub. Vəhy hansısa səhrada, hikmət hansısa dağ kəndində, fəlsəfə hansısa liman şəhərində dilə gəlib. Amma mənim fikrimcə, bu, həmin fikrin o coğrafiyaya və ya o insana aid olduğunu göstərmir. Tanrının ideologiyanı, dini fəlsəfəni hansısa bir insanın beynində və hansısa bir məkanda vəhy və istedadla verməsi, onun o coğrafiyaya, məhz o insana məxsus olduğundan xəbər vermir.

Günəş hansı pəncərədən daxil olursa olsun, otağın sahibinə məxsus deyil. Dünyanı yaradanda onu sərhədlərlə bölməyən Tanrı, hissi də, vəhyi də bölmədi. Sərhədləri insan çəkdi, sonra o sərhədlərin içinə həqiqəti də həbs etmək istədi.

Dünyanı bölməyən Tanrı hissi və vəhyi də bölmədi. Mənsubluq onu bilənə, duyana, hiss edənə aiddir.

Mövlananın məşhur bir bənzətməsi var: həqiqət bir güzgü idi, yerə düşüb parçalandı, hər kəs bir parçasını götürüb elə bildi ki, bütün həqiqət ondadır. Düşünürəm ki, İslamın da, başqa dinlərin və fəlsəfi təlimlərin də mənsubluğu onları duyub idrak edən bütün dünya insanlarına aiddir. Coğrafiya sadəcə ünvandır; həqiqət onu anlayan hər kəsindir.

3.   Söz tapmayan fikir

Əgər həqiqət onu duyan hər kəsə aiddirsə, onda bəs onu deyə bilməyənlər necə? Axı hər düşünən ifadə edə bilmir.

Hamımız tanıyırıq belə insanları: kənd ağsaqqalı, sadə bir usta, az danışan bir ana. Onların içində dərin müşahidələr, incə hisslər var, amma söz ehtiyatı buna yetmir. Fikir onların içində doğulur, amma dünyaya gəlmir, sükutda qalır.

Hər düşünən ifadə edə bilməz, onun söz ehtiyatı yetərsiz olar. Amma söz və müşahidə imkanı fikri yaradır.

 Söz fikrin evidir. Vitgenşteyn deyirdi ki, dilimizin sərhədi dünyamızın sərhədidir. Söz çoxaldıqca görünən dünya da genişlənir, müşahidə dərinləşdikcə fikir də böyüyür. Amma burada çox vacib bir məqam var.

Bir gün o sadə insan bir kitabda, bir söhbətdə öz ürəyindəki fikri başqasının dilində oxuyur və deyir: “Bax, mən də bunu demək istəyirdim!” Mənim fikrimcə, o anda həmin insan sadəcə oxucu deyil. O, fikri tanıyır, çünki fikir artıq onun içində idi.

İfadə edilən hər bir aqil fikri təqdir edən insan, o fikrin müəllifi qədər o fikirdə vardır.

Deyən fikri doğurur, təqdir edən onu yaşadır. Söz yoxdursa, fikir içəridə qalar; söz olan yerdə fikir doğular; təqdir olan yerdə fikir yaşayar. Beləcə həqiqət yenə bölünmür: onu deyənlə duyan arasında paylaşılır.

4.   Düşündüyünü deyə bilmək

Amma elə insanlar da var ki, onlarda söz çatışmır, cəsarət çatışır. Onlar düşündüklərini yox, deyilməsi “lazım olanı” deyirlər. Hər cümlədən əvvəl ölçüb-biçirlər: kim nə düşünəcək, kim inciyəcək, mən necə görünəcəyəm.

Nə deyəcəyini düşünən adam olma, nə düşünürsənsə onu deyən ol.

İdrak sahibi düşündüyünü deyə biləndir.

 Burada söhbət kobudluqdan, düşünmədən danışmaqdan getmir. Söhbət daxili bütövlükdən gedir: insanın düşüncəsi ilə sözü arasında uçurum olmamasından. Kant maarifçiliyi belə tərif edirdi: öz ağlından istifadə etməyə cəsarət et. Düşünürəm ki, bunun ikinci yarısı da var: öz ağlının dediyini dilə gətirməyə cəsarət et.

Bu cəsarət heç də həmişə kitabdan gəlmir. Türk xalq ozanı Neşət Ərtaşın dediyi kimi, elə insanlar var ki, torpaqdan öyrənib, kitabsız bilirlər. Onlar heç bir fəlsəfə məktəbində oxumayıblar, amma təbiətə, insanlara, həyatın özünə diqqətlə baxıblar. Yağışın, quraqlığın, doğumun və ölümün dilini öyrəniblər.

Elə insanlar var ki, torpaqdan öyrənib kitabsız bilirlər.

Onlar təbiəti və həyatı müşahidə edərək gələcəyin fəlsəfi yanaşmasını deyə bilir və onu yaşayırlar.

Mənim fikrimcə, belə insanların gücü ondadır ki, onların sözü ilə həyatı arasında məsafə yoxdur. Onlar oxuduqlarını təkrarlamırlar, gördüklərini və yaşadıqlarını deyirlər. Ona görə də onların sadə bir cümləsi bəzən uzun traktatlardan daha dərin olur, alimlərin illərlə gəldiyi nəticəni onlar çoxdan yaşamış olurlar. Müşahidə edən və gördüyünü deyə bilən insan kitabsız da idrak sahibidir.

Deyəcəyini düşünən insan başqalarının baxışına görə yaşayır, o, adam axtarır. Düşündüyünü deyən isə həqiqətə görə yaşayır, o, həqiqət axtarır. Birincinin sözü maskadır, ikincinin sözü üzdür.

Deyəcəyini düşünən qorxaqdır, düşündüyünü deyən idrak sahibidir.

5.   Kimə sübut edirsən?

Bəs insan niyə düşündüyünü deyə bilmir? Niyə başqasını dəyişməyə, həqiqəti özününküləşdirməyə çalışır? Mənim fikrimcə, bütün bu suallar bir yerdə birləşir: özünü kiməsə sübut etmək ehtiyacında.

Özünü kiməsə və ya kimlərəsə sübut etməyə ehtiyacı olan insanda yetərsizlik psixologiyası var.

Bu sübut cəhdi bir boşluqdan, bir əskiklikdən doğur. İnsan içində çatışmayanı kənardan gələn alqışla, təsdiqlə, heyranlıqla doldurmaq istəyir. Amma bayırdan tökülən su dibi deşik qaba tökülür: nə qədər alqış gəlsə də, yetmir. Psixoloq Adler də insanın üstünlük axtarışının arxasında çox vaxt gizli bir aşağılıq hissinin durduğunu yazırdı.

Əksinə, öz dəyərini bilən insan sakit olur. Onun səsi ucalmır, çünki eşidilmək üçün bağırmağa ehtiyacı yoxdur.

Özündə olanı bilən və özünü özünə sübut edən insanın kimlərəsə özünü sübut etməyə ehtiyacı yoxdur.

Amma yetərsizlik hamıda var. Kamil insan yoxdur. Fərq yetərsizliyin olub-olmamasında deyil, ona münasibətdədir. Biri əskikliyini görür, qəbul edir və onu tamamlamağa çalışır. Digəri onu gizlədir, üstünə maska çəkir, başqalarının gözündə qurduğu obrazla yaşayır.

Öz yetərsizliyini düzəltməyə çalışan şəxsiyyət ola bilər.

Gizlədən isə əskik psixologiyalı, sosial mənlə yaşayan və yaşlanan insandır.

Mənim fikrimcə, insanda üç mən var: Real Mən, İdeal Mən və Sosial Mən. Yetərsizliyini gizlədən insan yalnız Sosial Məndə yaşayır, Real Mənini görməkdən qorxur, İdeal Mənə isə heç yol tapmır. Belə insan illər keçdikcə böyümür, sadəcə yaşlanır. Düzəldən şəxsiyyətdir, gizlədən maskadır; maska ilə yaşayan heç vaxt böyüməz, sadəcə yaşlanar.

Son söz: maskasız insan

İndi bu beş fikri bir yerə qoyanda bir insan obrazı görünür. Bu insan özünü özünə sübut edib, ona görə başqasına sübut etməyə ehtiyacı yoxdur. Sübut ehtiyacı olmadığı üçün düşündüyünü qorxmadan deyir. Söz tapa bilmədiyi yerdə isə başqasının dediyi həqiqəti təqdir edir və onun müəllifinə çevrilir. Həqiqəti özününküləşdirmir, çünki bilir ki, həqiqət onu duyan hər kəsindir. Və nəhayət, başqasını dəyişməyə çalışmır, çünki öz münasibətini dəyişməyi bacarır.

Özünü özünə sübut edən insan maskasız yaşayır: düşündüyünü deyir, həqiqəti bölmür, insanı yox, münasibəti dəyişir.

Mənim fikrimcə, insanın əsl azadlığı da buradan başlayır: başqalarının gözündə görünmək istədiyi obrazdan yox, öz içindəki həqiqətdən yaşamağa başladığı andan.

 

Namiq Tofiq oğlu