Namiq Tofiqoğlu yazır: Dadı Qalan Ömür
Arzudan taleyə, inaddan inanca, çiçəkdən dada…
Özünü tanıyan Rəbbini tanıyar— İslam hikmət ənənəsindən
Bəzən gecənin bir yarısı insan özünə sual verir: mən nəyi istəmişəm və istədiyim nə qədər mənim olub? Bu məqalə həmin sualın içindən doğdu. Burada beş fikir bir-birinə toxunur — tale, inanc, ömür, sahiblik və nəticə. Mənim fikrimcə, onlar ayrı-ayrı düşüncələr deyil, bir ağacın budaqlarıdır: kökü arzuda, gövdəsi inadda, meyvəsi isə insanın özünü kəşfindədir.
Tale: səmimi hissin yolu
İnsanlar taleni çox vaxt yuxarıdan yazılmış, dəyişməz bir hökm kimi düşünürlər. Mən isə taleni başqa cür görürəm. Mənim fikrimcə, tale insanın içindən başlayır — onun nəyi səmimi hiss etməsindən, nəyi ürəkdən arzulamasından və bu arzunun arxasında nə qədər dayanmasından.
İnsanın taleyi onun səmimi hiss edib arzu etdiyinə inadıdır.
Burada hər söz ağırlıq daşıyır. Səmimi hiss olmadan arzu boş sözdür — dodaqda qalır, ürəyə enmir. Hiss edilməyən arzu gerçəkləşmir, çünki onu daşıyan qüvvə yoxdur. İnsan nəyi ciddiyə alırsa, şüuru da ona doğru dönür; nəyə inanırsa, hissi də onu izləyir.
Maraqlıdır ki, ən güclü arzular çox vaxt dillə deyilməyənlərdir. İnsan bəzən heç kimə açmadığı, amma içində yaşatdığı və ona görə səssizcə hərəkətə keçdiyi arzunu gerçəkləşdirir. Səs-küylü vədlər çox vaxt yarıda qalır; susqun, amma hiss edilən niyyət isə yolunu tapır. Psixologiyada buna yaxın bir hal var: insanın özü haqqındakı gözləntisi onun davranışını yönəldir və gözlədiyini sanki özü özünə gətirir. Mən buna tale deyirəm.
Tale = Səmimi hiss + Arzu + İnanc + Hərəkət
Amma bu yolun bir də əxlaq tərəfi var. İnsan özünə yaxşılıq arzuladığı kimi, başqasına pislik də arzulaya bilir. Mən inanıram ki, başqasına göndərilən pis hiss sahibinə qayıdır. Bunu sırf sirli bir qanun kimi demirəm — psixoloji gerçəklik də budur: kin saxlayan insan əvvəlcə öz içini zəhərləyir. Başqasının uğursuzluğunu arzulayan ürək rahatlıq tapmır. Ona görə də insan fikirlərinə və hisslərinə sərhəd qoymalıdır.
Özünə nə arzulayırsansa, başqasına da onu arzula — çünki arzu dövr edib sahibinə qayıdır.
İnanc: inadın meyvəsi
Bəs arzunu taleyə çevirən nədir? Mənim cavabım sadədir: inad. Arzulamaq hələ inanmaq deyil. Hər kəs nəsə arzulayır, amma çox az adam arzusunun arxasında axıra qədər dayanır. Çətinlik gələndə dönən, ilk məğlubiyyətdə yolunu dəyişən insan əslində inanmamışdı — sadəcə istəmişdi.
İnanc isə başqa şeydir. İnanmaq — arzuladığın yolda dönməmək, yorulsan da, səni anlamasalar da, yenə də addımlamaq deməkdir. İnadı olmayan inanc xəyal olaraq qalır. İnadı olan inanc isə taleyə çevrilir.
İnad etdiyini var etmək — inanmaqdır
Bu cümlə mənim üçün bütün düşüncələrimin ən qısa ifadəsidir. İnsan nəyi inadla var edirsə, ona inanır; nəyə inanırsa, onu var edir. Burada dairə qapanır: inanc əməli doğurur, əməl inancı möhkəmləndirir.
Müasir psixologiya da uzun müddət uğurun sirrini istedadda axtardı, sonra gördü ki, çox vaxt həlledici olan istedad deyil, səbirli inaddır — uzunmüddətli məqsəd üçün dözüm. Nitşenin məşhur sözü də buna işarə edir: yaşamaq üçün bir “niyə”si olan insan istənilən “necə”yə dözə bilər. Mənim fikrimcə, həmin “niyə” inancdır, “dözmək” isə inad.
İnsan meyvə ağacıdır
Bir gün meyvə ağacına baxanda düşündüm ki, insan ömrü də elə budur. Ağac çiçək açanda göz oxşayar. Meyvə verəndə şirinlik gətirər. Meyvə solanda isə onun qurusu o gözəl dadı xatırladar.
İnsan da belədir. Onun çiçəkli dövrü gəncliyidir — ətri, gözəlliyi, baxanı heyran edən təravəti. Meyvə dövrü yetkinliyidir — şirinliyi, şəhvəti, qoçaqlığı, başqalarına verdiyi fayda. Qocalığı isə quru meyvəyə bənzəyir: bədən solur, amma dadı, xatirəsi qalır. İnsanın həyatda kimlər üçün nə olduğu o xatirədə yaşayır.
İnsan meyvə ağacıdır: çiçəyi göz oxşayar, meyvəsi şirinlik verər, qurusu isə dadını xatırladar.
Amma bu son hər kəs üçün eyni uzunluqda olmur. Kiminin ömrü qısa film kimi tez bitir, kimininki uzun bir hekayə kimi davam edir. Ömrün uzunluğu insanın əlində deyil, amma onun dadı — əlindədir.
İki son: quru meyvə və çürümüş meyvə
Meyvənin iki cür sonu olur. Biri vaxtında dərilib qurudulan meyvədir: suyu çəkilib, təravəti gedib, artıq heç nə yaratmır, amma dadı yerindədir. Onu dadan hər kəs ağacın gözəl vaxtını xatırlayır. O biri isə budağında çürüyən meyvədir: nə dərildi, nə quruduldu, nə dadı qaldı. Heç kimə fayda vermədi, xatirəsi də ağır iy kimi qaldı.
Hikmətli və iffətli sonluq hər insanın haqqı və taleyi olmur. Budağında çürümüş meyvə dəyərsizdir.
Psixologiyada insan ömrünün son mərhələsi bir seçim kimi təsvir olunur: insan ya keçdiyi yola baxıb onu bütöv, mənalı bir hekayə kimi qəbul edir, ya da peşmanlıq və ümidsizlik içində qalır. Mən bu seçimi meyvə ilə görürəm. Hikmətli qocalıq — xatirəsi ilə yaşayan quru meyvədir. Hikmətsiz qocalıq isə vaxtında özünü dərk etmədiyi üçün budaqda çürüyən meyvədir.
Çürüməmək üçün nə lazımdır? Vaxtında dərilmək, yəni vaxtında özünü tanımaq. Vaxtında qurumaq, yəni təravət gedəndə ondan yapışmayıb, onun yerinə hikmət qoymaq. Ehtiras sönəndə yerini sakit bir dad tutmalıdır. Bunu bacaran insan qocalanda kiçilmir — dərinləşir.
Sahiblik: sənəd yox, hiss
İnsan bütün ömrü boyu nəyəsə sahib olmağa çalışır: torpağa, evə, əşyaya, hətta insana. Amma mən düşünürəm ki, sahibliyin əsil ölçüsü sənəd deyil, hissdir.
Sənə yaxşı gələn hər şey sənindir: təbiət, geyim, insan, bir stəkan çay.
Səhər tezdən sənə ləzzət verən çay — sənindir, kimin dəmlədiyindən asılı olmayaraq. Gəzdiyin meşənin sənədi sənin adına olmaya bilər, amma ona baxanda içinə dolan rahatlıq sənindir. Bir insan yanında olmaya bilər, amma onun bir sözü sənə yaxşı gəlirsə, o söz də sənin olur. Əksinə, sənədi əlində olan, amma sənə yalnız ağırlıq gətirən şey əslində heç vaxt sənin olmayıb.
Erix Fromm insanın iki yaşam tərzindən danışırdı: sahib olmaq və olmaq. Sahib olmağa yönəlmiş insan nə qədər toplasa da, içi boş qalır, çünki itirmək qorxusu onu tərk etmir. Olmağa yönəlmiş insan isə yaşadığından, hiss etdiyindən zənginləşir. Mənim fikrimcə, “sənə yaxşı gələn sənindir” düşüncəsi insanı bu qorxudan azad edir: hiss etdiyin gözəlliyi səndən heç kim ala bilməz.
Nəticə: yolda kəşf olunan güc
Bütün bu fikirlər bir yerə gəlib çıxır. İnsan arzulayır, inad edir, çiçək açır, meyvə verir, quruyur. Bəs bütün bunların nəticəsi nədir?
Nəticəyə doğru gediş insanın öz içində fərəh və güc hissini kəşf etməsidir.
İnsan çox vaxt elə bilir ki, xoşbəxtlik nəticəni əldə etdiyi andadır. Amma nəticə gələndə sevinc tez sönür. Əsil sevinc yolda doğulur — insan çətinliyi aşanda, bacarmayacağını düşündüyü işi bacaranda, özündə tanımadığı gücü kəşf edəndə. Psixoloqlar bunu insanın bütün varlığı ilə bir işə qapıldığı, zamanı unutduğu anlar kimi təsvir edirlər. O anlarda insan nəticəni düşünmür, sadəcə yaşayır — və ən dolğun xoşbəxtlik də orada olur.Və bu yolun sonunda bir dərk var. İnsan özündə kəşf etdikləri ilə özünü fəth edir. Özünü fəth edən isə anlayır ki, o, sadəcə kəşf edən deyil, həm də kəşf ediləndir.
İnsan özündə kəşf etdikləri ilə özünü fəth edib Tanrının kəşfi olduğunu anlaya bilər.
Mən çox vaxt deyirəm ki, insan yaratmır, kəşf edir. İndi bu fikir son mənzilinə çatır: insanın kəşf etdiyi ən böyük həqiqət öz içindədir. Özünü tanıyan insan Tanrının izini öz içində tapır. Bir zərrədən başlayan yol özünü tanımaqla, özünü tanımaq isə Tanrını dərk etməklətamamlanır.
Meyvə ağacına bir daha baxıram. Çiçəyi gedəcək, meyvəsi də quruyacaq. Amma əgər o, vaxtında dərilibsə, dadı qalacaq. Mən də istəyirəm ki, bu sətirlərdən geriyə bir dad qalsın — arzunun, inadın və özünü kəşf etmənin dadı.
Müəllif: Namiq Tofiqoğlu