Uşaq ədəbiyyatında düşüncə axtarışları-FOTO

Simax  Şeyda  1936-cı  il  iyunun  20-də  Oğuz  rayonunda  anadan  olub,  əsl adı  Simax  Barux  oğlu  Yuşvayev.  Uşaqlıqdan  ədəbiyyata  meyilli  olaraq,  Gəncədə orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakı Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq  fakültəsində  ali  təhsilini  davam  etdirib.  Daha  sonra  rayonlararası Xalq  Yaradıcılığı  Evində  teatr  və  təsviri  incəsənət  üzrə  metodist  eləcə  də direktor  kimi  fəaliyyət  göstərib.  1965-ci  ildən  1990-cı  ilədək  Bakıda  Azərbaycan  Teatr  Cəmiyyətinin  xalq  teatrları  kabinetinin  müdiri  və  “Azərteatr”  Yaradıcılıq  İstehsalat  Birliyində  redaktor  vəzifələrində  çalışıb.

Simax  Şeyda  uşaq  ədəbiyyatında  mənzum  nağıllarla,  şeirlərlə  və  pyeslərlə zəngin  bir  yaradıcılıq  yolu  keçən  şair  olmaqla  yanaşı  hər  zaman  maraqla oxunmuş  həmçinin  Azərbaycan  klassik  və  müasir  ədəbiyyat  nümunələrini  dağ  yəhudilərinin  dilinə  tərcümə  edən  görkəmli  tərcüməçilərdən  biri  hesab  edilirdi. Onun  yaradıcılıq  yolu  xüsusilə  uşaq  şeirləri,  mənzum  nağıllar,  pyeslər  və maraqlı  dramatik  əsərlər  müəllifi  olmaqla  uşaq  ədəbiyyatında  xüsusi  yer  tutur. Qeyd  etmək  lazımdır  ki, Simax  Şeyda  yaradıcılığında  uşaqlar  üçün  yazılmış pyesləri  məhz  əyləncəli  və  pedaqoji  təsirə  malikdir.  Onun  “Təyyarə”  adlı  ilk  uşaq  şeirləri  kitabı 1964-cü  ildə  nəşr  edilib. Daha  sonra  “Mən  balaca kosmonavtam”,  “Yaxşı  qız”,  “Tülkü, tülkü, tümbəki”, “Kimin  belə  qızı  var”, “Nağıl  istəyən  qız”,  “Yoxdur  belə  nənədən”,  “Qızım  qızlar  içində”,  “Topçu Həsən”, “Bircə bunu bilmirəm”, “Qızıl sünbüllər”, “Padşah qız”, “Ovcu Ayı”, “Çiçək kimi şerlər”, “Oğuzda izim var mənim”, “Nəğməli meşə” kimi  məşhur  əsərləri  maraqla  oxunan  ədəbiyyat   nümunələridir.

Ümumiyyətlə  Simax  Şeyda  əsərlərində  uşaqların  gündəlik  həyatı,  təbiətlə əlaqəsi,  xəyalpərvərlik,  dostluq  və  həmyaşıdlarla  münasibətlər  kimi  sadə,  lakin dərin  təsir  gücünə  malik  olan  mövzular  xüsusi  yer  tutur.  Onun  hər  bir  şeir  və nağılları  uşaqların  dünyagörüşünü  zənginləşdirməklə  onların  nitq  bacarıqlarını və estetik zövqlərini yüksəltməyə xidmət edirdi.  Məhz  bu  baxımdan  Simax Şeydanın  dili  uşaqlar  üçün  asan  anlaşılan  ritmik  və  fikrı  aydın  olan xüsusiyyətlərə  malik  olmaqla  yanaşı  həmçinin  dərin  mənəvi  dəyərləri  özündə əks  etdirirdi.

Onun   bəzən  xəyalpərvər  və  ritmik  şeirləri  folklor  ənənələrinə  yaxın olmaqla  uşaqlar  üçün  həm  oxunaqlı,  həm  də  səhnələşdirilə  bilən  mətnlər  olaraq diqqəti  cəlb  edirdi.  Bu  kimi  qeyd  edilən  belə  əsərlər  məhz  uşaqların  yaddaşında qalan  ritmik  və  melodik  strukturla  təzahür  edilirdi.  Həmçinin  qeyd  etmək lazımdır ki, Simax Şeydanın uşaqlar üçün yazdığı şeirləri bədii-estetik keyfiyyətlərinə  görə  də  həm  ədəbi,  həm  də  mədəni  kontekstdə  xüsusi  yer tuturdu.  Onun  çox  zaman  qələmə  aldığı  şeirləri  xəyalpərvər  və  ritmik  struktura malik  olmaqla  Azərbaycan folklor ənənələrinin estetikasına daha çox yaxınlaşmaqla  yalnız formadakı oxşarlıq deyil, eyni zamanda məzmunun, duyğunun və ifa mədəniyyətinin də  bir  növ  “xalq  yaddaşı”na  bağlı  olması  ilə xarakterizə  olunurdu. Uşaqlar  üçün  yazarkən  müəllif  sadə,  lakin  təsəvvür  gücünü oyadan  obrazlardan  istifadə  etməklə  real  gündəlikdən  çıxıb  fantaziya  dünyasına yol  açaraq  uşaqların  daxili  monoloquna  uyğun  metaforik  ifadələr  yarada  bilirdi.  Bu  xüsusiyyət  isə  onun  yaradıcılığında  xəyalpərvərlik  ritmik  strukturla  birləşərək  mətnləri  həm  xoş  dinlənən,  həm  də  yadda  qalan  edirdi.

Xüsusi  olaraq  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  ritm  Simax  Şeyda  yaradıcılığında  yalnız  şeir  dili  üçün  deyil,  dinləyicinin  ritm  duyumu  üçün  də  mühüm   əhəmiyyət  kəsb  edirdi. Onun  yaradıcılığına  xas  olan  ritmik  quruluş  uşaqların yaddaşında  daha  sürətlə  və  uzun  müddət  qalmaqla  şeirə  musiqi  hissi  qatır, bəzən  musiqi  ilə  birgə  ifaya  imkan  yaradırdı.  Bu  zamn  isə  təkrarlanan  səslər və  ritm  modelləri  uşaqlarda  ritmik  oyuna  aid  cavab  doğururdu.  Bu  kimi  çalarlar bir  araya  gələndə  isə  onun  şeirləri  xalq  musiqi, oyun  və  nəğmələrinə yaxınlaşmaqla  daha  doğma  hisslər  oyada  bilirdi.

Simax  Şeydanın  yaradıcılığında  ritm  anlayışı  təkcə  poetik  texnika  kimi deyil, çoxqatlı estetik və psixoloji funksiya daşıyan əsas yaradıcılıq komponentlərindən  biri  kimi  də  çıxış  edirdi.  Xüsusilə  uşaqlar  üçün  yazılmış şeirlərində   ritm,  sözün  semantik  yükündən  kənara  çıxaraq  dinləyicinin – yəni  uşağın – daxili  ritm  duyumuna  birbaşa  təsir  göstərən  vasitəyə  çevrilə  bilirdi.  Bu  baxımdan  Simax  Şeydanın  poeziyasında  ritm  həm  şeir  dilinin  təşkilində, həm  də  qavrayış  və  yaddaş  mexanizmlərinin  işə  düşməsində  mühüm  rol oynayırdı.

Əvvəla  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  uşaqların  dünyanı  qavramasında  ritm təbii  və  ilkin  ünsürlərdən  biri  hesab  edilir.  Ürək  döyüntüsü,  addım  səsləri, oyun  zamanı  yaranan  təkrarlanan  hərəkətlər  uşağın  ritmik  hissini  formalaşdırır. Simax  Şeyda  bu  psixoloji  reallığı  intuitiv  və  ya  məqsədli  şəkildə  nəzərə  alaraq şeirlərində  sadə,  lakin  ahəngdar  ritmik  modellərdən  istifadə  edirdi.  Bu  modellər şeirin  yaddaşda  tez  qalmasını  təmin  etməklə  yanaşı,  onu  asanlıqla  təkrar  olunan, dillərdə  gəzən  bir  mətnə  çevirirdi.  Nəticədə  şeir  yalnız  oxunan  mətn  kimi deyil,  eyni  zamanda  səslənən,  deyilən  və  oynanılan  bir  formaya  bürünürdü.

Simax  Şeydanın  ritmik  quruluşu  çox  zaman  təkrarlanan  səslər,  alliterasiya yəni  şeirdə  eyni  samitin  təkrar  yolu  ilə  bədii  təsiri  gücləndirən  ifadə  vasitəsi olaraq  və  assonans  yəni  bir  şeirdə  bir  və  ya  birdən  çox  eyni  saitlərin  təkrarı üzərində  qurulurdu.   Bu  təkrarlılıq  uşaqlarda  ritmik  oyuna  xas  olan  cavab reaksiyası  yaradırdı. Uşaq  şeiri  dinləyərkən  passiv  dinləyici  mövqeyində  qalmır, əksinə,  ritmi  hiss  edir,  ona  qoşulmaq  istəyir,  bəzən  misraları  tamamlayır,  bəzən də  sadəcə  ritmə  uyğun  hərəkətlər  edirdi.  Bu   xüsusiyyət  Simax  Şeydanın şeirlərini  performativ  mətnə  çevirir,  yəni  bu  şeirlər  təkcə  oxumaq  üçün  deyil, ifa  etmək,  oxumaq,  hətta  oynamaq  üçün  də  uyğun  idi.

Musiqi  ilə  əlaqə  bu  kontekstdə  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Simax Şeydanın  şeirlərində  ritmin  sabitliyi  və  ahəngdarlığı  onların  asanlıqla  musiqiyə köçürülməsinə  imkan  yaradırdı.  Bu  zaman  söz  və  musiqi  arasında  təbii uyğunluq  yaranır,  şeir  melodiyanın  daşıyıcısına  çevrilir,  musiqi  isə  sözün emosional   təsirini  gücləndirirdi. Məhz bu xüsusiyyət Simax Şeydanın yaradıcılığını  xalq  nəğmələri  ilə  yaxınlaşdırırdı.  Xalq  musiqisində  olduğu  kimi, burada  da  sadəlik,  təkrarlılıq  və  emosional  səmimilik  ön  planda  olurdu.

Digər  tərəfdən,  bu  ritmik  quruluş  oyun  elementləri  ilə  sıx  bağlı  idi.  Xalq oyunlarında  və  uşaq  folklorunda  ritm  hərəkətin  əsas  tənzimləyicisi  hesab  edilir. Simax  Şeydanın  şeirlərində  də  ritm  hərəkət  çağırışı  funksiyasını  daşımaqla, uşaqlarda  şeiri  sadəcə  dinləmək  deyil,  onu  yaşamaq,  hiss  etmək  və  hərəkətə çevirmək  istəyini  yarada  bilirdi.  Beləliklə,  şeir  uşaq  dünyasında  yalnız  ədəbi mətn  kimi  deyil,  sosial  və  mədəni  təcrübə  kimi  mövcud  olaraq  formalaşırdı.

Nəticə  etibarilə,  Simax  Şeydanın  poeziyasında  ritm  çoxşaxəli  funksiyaya malik  olmaqla,  yaddaşı  gücləndirir,  musiqi  hissi  yaradır,  oyuna  təşviq  edir  və şeiri  xalq  mədəniyyətinin  təbii  axarına  yaxınlaşdıra  bilirdi.  Bu  xüsusiyyətlərin vəhdəti  onun  şeirlərinə  doğmalıq,  səmimilik  və  estetik  qat  bəxş  edirdi.  Məhz bu  səbəbdən  Simax  Şeydanın  yaradıcılığı  uşaqların  yaddaşında  uzunömürlü olmaqla,  nəsildən-nəslə  ötürülə  bilən  poetik  dəyərə  çevrilib.

Azərbaycan  folkloru – aşıq  şeiri,  xalq  nağılları,  lətifələr  xüsusilə  ritmik və  melodik  elementlərlə  zəngindir.  Simax  Şeydanın  bəzi  şeirlərində  bu elementlər  qısa  fraqmentlərlə  təkrarlanan  motivlərdə  xalq  nəğmələrinin  eləcə  də oyun şeirlərinin ritmik xüsusiyyətlərinə uyğunlaşmaqla sadə, yaddaqalan səsləndirmə  kimi  özünü  göstərirdi.  Onun  yaradıcılığında  şeirlər  təkcə  “oxuna bilən  mətləb”  olaraq  dəyərləndirilmir  eyni  zamanda  sosial-mədəni  yaddaşa, xalqın  ritmlərinə  inteqrasiya  olunurdu.  Məhz  Simax  Şeyda  yaradıcılığında şeirlərin  ritmik  və  melodik  quruluşu  onları  yalnız  oxumaq  üçün  deyil  eləcə  də  ifaya  hazırlamaq  üçün  də  əlverişli  etməklə  səhnə  performanslarında  daha  rahat oynamaq, səsləndirmək, ritm eləcə də hərəkət vasitəsilə mətnlə əlaqə qurma bacarığını inkişaf etdirmək həmçinin birlikdə oxuma, əyləncə təcrübələrini zənginləşdirmək  imkanını  daha  geniş  bir  formada  yaratmış  olurdu.  Bu  isə  şeirin  yalnız  ədəbi  deyil,  həm  də  pedaqoji  funksiyasını  gücləndirirdi.

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Simax  Şeydanın  xəyalpərvər  və  ritmik  şeirləri təkcə  ədəbi  formaya  malik  deyildir.  Onlar  bədiiliklə  pedagoji  məqsədi birləşdirir, xalq  ritmləri  ilə  müasir  uşaq  poeziyası  arasında  körpünü  qurur, səhnələşdirilmə  potensialı  ilə  klassik  oxucuya  görə  daha  çox  interaktivlik yaradır, uşaqların  yaddaşında  uzun  müddət  ritmik-melodik  strukturla  qalmağı bacarırdı.  Məhz  Simax  Şeyda  yaradıcılığında  bu  kimi  şeirlər  həm  mədəni yaddaşın  bir  parçası  olmaq,  həm  də  uşaqların  bədii  dünyasını  zənginləşdirmək baxımından  daha  çox  əhəmiyyətlidir.

Həmçinin   Simax   Şeyda   pyesləri  və  şeirləri  nitq  inkişafına,  söz  ehtiyatına,  fantaziyanın   genişlənməsinə  hər  zaman  kömək  etmişdir. Simax  Şeyda  Azərbaycan   klassik   və   müasir   ədəbiyyat   nümunələrini  dağ  yəhudilərinin  dilinə tərcümə  etməklə  bu  tərcümələr  vasitəsilə  Azərbaycan  poeziyasını  başqa  dildə oxuyan  oxuculara  da  çatdırmışdır.  O,  Nizami  Gəncəvidən  Əmirulla  Gəncəviyədək  bir  çox  Azərbaycan  şairlərinin  şeirlərini  dağ  yəhudilərinin  dilinə  çevirərək  geniş  auditoriyaya  təqdim  etmişdir. Bu tərcümələrin  əhəmiyyəti  təkcə  mətni  bir  dildən  digərinə  köçürməkdə  deyil, poetik  ruhu,  obrazlar  sistemini  və  fəlsəfi  qatları  qorumaqda  özünü  mühüm şəkildə  göstərirdi. Simax  Şeyda  tərcümə  zamanı  həm  Azərbaycan  poeziyasının klassik  ənənələrinə,  həm  də  dağ  yəhudilərinin  dilinin  daxili qanunauyğunluqlarına  hörmətlə  yanaşırdı.  Nəticədə  tərcümə  olunmuş  mətnlər süni  və  yad  təsir  bağışlamır,  əksinə,  oxucu  tərəfindən  doğma  dilin  bədii nümunəsi  kimi  qəbul  edilirdi.  Bu  isə  poeziyanın  qavranmasını  asanlaşdırır  və geniş  auditoriyanın  marağını  özünə  cəlb  edirdi.

Eyni  zamanda,  bu  tərcümələr  dağ  yəhudilərinin  dilinin  funksional imkanlarını  da  genişləndirirdi.  Klassik  və  müasir  Azərbaycan  poeziyasının fəlsəfi  və  estetik  dərinliyi  bu  dilin  ifadə  potensialını  artırır,  onun  ədəbi  dil kimi  mövqeyini  möhkəmləndirirdi.  Beləliklə,  Simax  Şeyda  təkcə  tərcüməçi deyil,  həm  də  dilin  inkişafına  xidmət  edən  mədəniyyət  xadimi  kimi  çıxışlar edirdi.

Nəticə  olaraq  demək  olar  ki, Simax  Şeydanın  pyesləri  və  şeirləri  nitq inkişafı,  söz  ehtiyatının  zənginləşməsi  və  fantaziyanın  formalaşması  baxımından mühüm  pedaqoji  və  estetik  dəyərə malikdir.  Onun  tərcüməçilik  fəaliyyəti  isə Azərbaycan  ədəbiyyatını  başqa  dil  mühitinə  çıxarmaqla  yanaşı, mədəniyyətlərarası  dialoqu  gücləndirir  və  poeziyanın  ümumbəşəri  mahiyyətini bir  daha  təsdiqləyirdi.  Bu  çoxşaxəli  fəaliyyət  Simax  Şeydanı  yalnız  ədəbiyyat xadimi  deyil,  eyni  zamanda  maarifçi  və  mədəniyyətlər  arası  geniş  şaxəli yaradıcılıq  körpüsünü  yaradan   şəxsiyyət   kimi  səciyyələndirməyə   əsas   verirdi.

Simax  Şeydanın  ədəbi  fəaliyyəti  çoxistiqamətli  mahiyyəti  ilə  seçilir  və bu  fəaliyyətin  əsas  qayəsi  maarifləndirici,  tərbiyəvi  və  mədəni  körpünün  yaradıcı  funksiyalarını   daşımasıdır.  Onun  pyes  və  şeirləri  yalnız  bədii-estetik dəyər  ilə  məhdudlaşmır,  eyni  zamanda  dil,  təfəkkür  və  yaradıcılıq  bacarıqlarının inkişafına xidmət edən mühüm pedaqoji mətnlər kimi də çıxışlar edirdi. Bu baxımdan  Simax  Şeyda  yaradıcılığı  nitq  inkişafı,  söz  ehtiyatının  zənginləşməsi və  fantaziyanın  genişlənməsi  baxımından  xüsusi  əhəmiyyətə  malikdir.

Əvvəla  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Simax  Şeydanın  pyesləri  və  şeirləri uşaqların və gənc oxucuların nitq inkişafına hər zaman sistemli şəkildə təsir göstərirdi. Onun  dil  üslubu  sadə,  aydın  və  axıcı  olmaqla  yanaşı,  eyni  zamanda obrazlılıq və ifadə zənginliyi ilə seçilirdi. Mətndə işlədilən gündəlik danışıq elementləri,  dialoqların  təbii  quruluşu  və  obrazların  canlı  nitqi  oxucunu  aktiv dil  mühitinə  cəlb  edə  bilirdi.  Xüsusilə  pyeslərdə  dialoji  nitqin  üstünlük  təşkil etməsi uşaqların düzgün intonasiya, vurğu və məntiqi ardıcıllıqla danışıq bacarıqlarının  formalaşmasına  şərait  yaratmış  olurdu.  Beləliklə,  Simax  Şeydanın əsərləri  oxucu  üçün  passiv  oxu  materialı  deyil,  nitqi  məşq  etdirən  canlı  ünsiyyət modelinə  çevrilirdi.

Söz  ehtiyatının  zənginləşməsi  məsələsində  də  onun  yaradıcılığı  mühüm rol  oynayırdı.  Simax  Şeyda  şeirlərində  və  pyeslərində  müxtəlif  tematik  sahələrə aid  sözlərdən – təbiət,  məişət,  emosiyalar,  oyun,  sosial  münasibətlər – geniş şəkildə istifadə edilirdi. Bu leksik müxtəliflik uşağın dünyagörüşünü genişləndirməklə  yanaşı,  yeni  anlayışların  mənimsənilməsini  də  asanlaşdırırdı. Ən  vacib  cəhətlərdən  biri  isə  ondan  ibarətdir  ki,  yeni  sözlər  kontekstdə,  obraz və  hadisələrin  içində  təqdim  olunurdu.  Bu  da  onların  mexaniki  deyil,  məna  ilə  birlikdə  öyrənilməsini  təmin  edir  və  sözün  aktiv  lüğətə  keçməsini sürətləndirirdi.

Fantaziyanın  genişlənməsi  Simax  Şeydanın  yaradıcılığında  xüsusi  yer tuturdu.  Onun  əsərlərində  tez-tez  rast  gəlinən  personifikasiya  yəni  ədəbiyyatda və  danışıqda  təbiət  hadisələrinə,  heyvanlara,  əşyalara,  mücərrəd  anlayışlara  insan  xüsusiyyətlərinin  (danışmaq,  düşünmək,  hiss  etmək)  kimi  xüsusiyyətlərin verilməsi, cansız  varlıqları  insan  kimi  təsvir  etmək,  nağılvari  situasiyalar,  uşaq təxəyyülünə  yaxın  obrazlar  oxucunu  real  dünyanın  sərhədlərindən  kənara çıxarırdı. Bu  mətnlər  uşağı  düşünməyə,  xəyal  qurmağa,  hadisələrin  davamını təsəvvür  etməyə  təşviq  edirdi.  Fantaziya  elementi  burada  reallıqdan  qaçış  deyil, əksinə,  reallığı  daha  dərindən  qavramağın  bir  vasitəsi  kimi  çıxış  edirdi.  Bu  isə uşağın  yaradıcı  təfəkkürünün  formalaşmasında  mühüm  rol  oynayırdı.

Simax  Şeydanın  ədəbiyyat  və  mədəniyyət  sahəsindəki  fəaliyyəti,  uşaqların ruhunda  ədəbiyyat  sevgisi  yaratması,  həmçinin  onlar  üçün  yazdığı  pyes  və şeirləri  ilə  Azərbaycan  uşaq  ədəbiyyatının  zənginləşməsinə  verdiyi  töhfə  onu bu  sahədə  görkəmli  şəxsiyyətə  çevirə  bilib.  Onun  şeirlərində  uşaq  passiv dinləyici  deyil,  hadisələrin  mərkəzində  olan,  düşünən  və  sual  verən  bir subyektdir.

Simax  Şeyda  klassik   yazı  nümunəsi  ilə  “uşaqlara  sadəcə  nəql  olunan” şeir  formasından  kənara  çıxır  və  uşağı  şeir  məkanının  fəal  iştirakçısı  olaraq təqdim  edirdi.  Onun  şeirlərində  uşağın  gündəlik  həyat  təcrübələri  oyun,  təbiət, ailə, xəyal və macəralar olaraq mərkəzdə cərəyan edən hadisələr fonunda göstərilirdi.  Bu  yanaşma  tərzi  hər  zaman  öz  oxucusu  olan  uşaqlara  müəyyən edir  ki,  o,  şeirdə  baş  verən  hadisələrin  yalnız  tamaşaçısı  deyil  həmçinin  uşaq bu  hadisələrdən  hiss,  dərs  və  mənəvi  məna  çıxaran  qəhrəmandır.

Qeyd  etmək  lazımdır  ki, Simax  Şeydanın  şeirlərində  uşaq  obrazları  görür, müşahidə  edir,  ətrafı  kəşf  edir,  maraqla  soruşur  və  cavab  axtarır  eləcə  də fikirlərini  bəzən  xəyal,  bəzən  reallıqla  qarışıq  formada  ifadə  edə  bilirdi. Məsələn,  onun  “Mən  balaca  kosmonavtam” kimi  şeirlərində  uşaq  həm xəyalpərvər,  həm  də  aktiv  mövqe  sahibi  kimi  çıxış  edir:  kosmos  səyahətinə çıxmaq  arzusu  ilə  həm  öz  idarəçilik  bacarığını,  həm  də  suallarını  ifadə  edir. Bu  cür  gedişat  uşağı  passiv  dinləyicidən  real  düşüncə  sahibi  olaraq  bir  subyektə çevirməklə  təqdim  edə  bilirdi.

Simax  Şeydanın  uşaq  şeirlərində  tez-tez  dialoq  formaları  və  interaktiv elementlər  də  mövcud  idi.  Mətn  uşaqlarla  birbaşa  ünsiyyətə  girir,  onlardan cavab,  reaksiya  və  düşüncə  tələb  edir.  Beləliklə,  uşaq  oxucuya  mesaj  deyil, suallar  qoyulur  və  bu  suallar  vasitəsilə  o,  fəal  şəkildə  şeirin  ritmini  və məzmununu  yaşayır.  Şairin  uşaq  şeirlərində  ailə,  kənd-təbiət,  münasibətlər  və gündəlik  əyləncələr  daxil  olmaqla  uşağın  təcrübə  dairəsi  geniş  şəkildə  təsvir olunurdu.  Simax  Şeyda  həm  də  şerlərində  uşağın  yalnız  hiss  etmədiyini,  həm də  düşündüyünü,  öz  duyğularını  dilə  gətirdiyini  göstərirdi.  Uşağın  öz  dünyasını formalaşdırma  prosesi  yəni  kənardan  verilmiş  təlimatları  yadda  saxlamaq  yox, öz  düşündüklərini  ifadə  etmək  şairin  mətnlərində  hər  zaman  önə  çıxırdı.  O, uşaq  ədəbiyyatında  yalnız  qısa  şeir  formasına  deyil,  mənzum  nağıllara  da üstünlük  verirdi.  Mənzum  nağıllar  klassik  uşaq  şeirinə  nisbətən  daha  geniş məkan  və  zaman   ünsürlərinə  malik  olmaqla  uşağın  fəal  qəhrəman  rolunda çıxması  üçün  daha  çox  imkan  yaradırdı.  Məhz  bu  baxımdan  onun  uşaq  şeirləri ənənəvi  passiv  dinləyici  modelindən  fərqli  olaraq  daha  çox  hadisələrin mərkəzində  duran  subyekt,  düşünən  və  suallar  verən  iştirakçı  eləcə  də  duyğuları ilə  yanaşı  fikirlərini  də  ifadə  edən  səs  kimi  təsvir  edilirdi.  Onun  yaradıcılığında bəlli  olan  poetik  model  məhz  iştirakçısı  olduğu  uşağın  gündəlik  həyatından çıxışlar  edirdi.  Simax  Şeydanın  uşaq  şeirlərinin  əsas  xüsusiyyəti  ritmik sadəlikdir.  Qısa  misralar, təkrarlanan  səslər  və  danışıq  intonasiyası  hər  zaman uşağın  yaddaşına  uyğun  formada  qurulurdu. Simax  Şeyda  açıq  nəsihət  vermir. Onun  didaktikası yəni elmləri, dillləri və incəsənəti öyrətmək məharəti hadisələrin  içində  gizlənirdi.  Simax  Şeydanın  bir  çox  uşaq şeiri  dialoqlu,  səhnəvi  və  dramatik  potensiala  malik  idi.  Bu   xüsusiyyətlər  onun dramaturq  kimliyinin  poeziyada  da  özünü  göstərdiyini  hər  zaman  sübut  edə bilirdi.

Həmçinin  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Simax  Şeyda  Bəxtiyar  Vahabzadə, Söhrab  Tahir,  Ramiz  Rövşən,  Səməd  Vurğun,  Rəsul  Rza,  Süleyman  Rüstəm, Nəbi  Xəzri,  Hüseyn  Arif,  Mikayıl  Müşfiq,  Əhməd  Cəmil,  Əhməd  Cavad  kimi şairlərin  və  Azərbaycan  aşıq  ədəbiyyatının  nümayəndələrindən  olan  Dirili Qurbani,  Tufarqanlı  Abbas,  Aşıq  Valeh,  Sarı  Aşıq,  Aşıq  Alı,  Aşıq  Ələsgər, Molla  Cuma  və  başqalarının  qoşmalarını  ümumilikdə  75  yaxın  şəxslərin əsərlərini  dağ  yəhudilərinin  dilinə  tərcümə   etmişdir.  Bu  tərcümələr  sadəcə sözlərin  bir  dildən  digərinə  köçürülməsi  deyil,  poetik  ruhun,  bədii-estetik dəyərin,  obrazlı  təfəkkürün  qorunub  saxlanılması  baxımından  da  diqqətəlayiqdir. Şairlərin ideya-məzmun zənginliyi, vətənpərvərlik duyğuları, insan taleyi və zamanla  bağlı  fəlsəfi  baxışları  tərcümələrdə  öz  təbii  ifadəsini  daha  dolğun  bir şəkildə  tapmışdır.

Bununla  yanaşı,  onun  orijinal  yaradıcılığı   da  xüsusi  maraq  doğurur.  Lirik  şeirləri,  qəzəlləri  və  rübailləri  mövzu  müxtəlifliyi,  dərin  emosional  yükü və  səmimi  ifadə  tərzi  ilə  hər  zaman  seçilirdi.  Bu  əsərlərdə  insanın  daxili  aləmi, sevgi,  zaman,  həyatın  faniliyi,  milli  kimlik  və  mənəvi  dəyərlər  əsas  poetik  xətt  təşkil  edirdi.  Şair  klassik  Şərq  poeziyasının  forma  və  ənənələrindən ustalıqla  istifadə  etməklə  yanaşı,  müasir  duyum  və  düşüncə  tərzini  də  əsərlərinə uğurla  gətirə  bilmişdir.

Anar  Ərtoğrul  Burcəliyev

Teatrşünas-tənqidçi

 

 

 

Uşaq ədəbiyyatında düşüncə axtarışları-FOTO