Bir vaxtlar tibbdə irəliləyişlər onilliklər ərzində baş verirdi. Yeni dərmanlar, yeni metodlar, yeni texnologiyalar illərlə laboratoriyalarda araşdırılır, sonra yavaş-yavaş klinikalara daxil olurdu. Bu gün isə vəziyyət fərqlidir. Elmi inkişafın sürəti o qədər artıb ki, bəzən dünən elmi fantastika kimi görünən ideyalar bu gün real müalicə üsullarına çevrilir.
Müasir tibbdə baş verən dəyişikliklər təkcə yeni dərmanların yaranması ilə məhdudlaşmır. Bu dəyişikliklər tibbin öz fəlsəfəsini də dəyişir. Əgər əvvəllər əsas məqsəd xəstəliyi müalicə etmək idisə, indi əsas diqqət xəstəliklərin erkən aşkar olunmasına və onların qarşısının alınmasına yönəlir.Bu dəyişikliklərin mərkəzində genetik texnologiyalar dayanır. Alimlər artıq bəzi xəstəliklərin kökündə duran genetik mexanizmləri daha yaxşı başa düşürlər. Gen terapiyası kimi metodlar xəstəliyin sadəcə simptomlarını aradan qaldırmaqla kifayətlənmir, onun əsas səbəbinə təsir etməyə çalışır. Bu texnologiyalar hələ tam geniş yayılmasa da, artıq bir sıra irsi xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur və gələcəkdə daha geniş tətbiq olunacağı gözlənilir.
Digər böyük dəyişiklik texnologiyanın tibbdə rolunun artmasıdır. Süni intellekt bu gün artıq sadəcə texnoloji yenilik deyil, həkimlərin real köməkçisinə çevrilməkdədir. Müasir proqramlar tibbi görüntüləri analiz edir, böyük məlumat bazalarını müqayisə edir və bəzən xəstəliklərin erkən mərhələdə aşkar edilməsinə kömək edir. Bu isə diaqnostikanın daha sürətli və dəqiq aparılmasına imkan yaradır.
Onkologiya sahəsində aparılan tədqiqatlar da yeni ümidlər yaradır. Alimlər hər bir xəstənin orqanizminə uyğun hazırlanmış fərdi vaksinlər üzərində çalışırlar. Bu vaksinlər immun sistemini xərçəng hüceyrələrini tanımağa və onlara qarşı mübarizə aparmağa öyrədir. Bu yanaşma gələcəkdə xərçəng müalicəsinin daha fərdi və daha effektiv olmasına imkan verə bilər.
Son illərdə alimlərin diqqətini cəlb edən başqa bir istiqamət isə insan orqanizmində yaşayan mikroorqanizmlərdir. Bağırsaqlarda yaşayan milyardlarla bakteriya – mikrobiom – sağlamlığımıza düşündüyümüzdən daha çox təsir edir. Tədqiqatlar göstərir ki, mikrobiom immun sisteminin fəaliyyətinə, maddələr mübadiləsinə və bəzi xəstəliklərin inkişafına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən alimlər mikrobiomu tənzimləməklə yeni müalicə üsulları yaratmağa çalışırlar.
Bütün bu yeniliklər tibbin gələcəyinin daha fərdi, daha dəqiq və daha texnoloji olacağını göstərir. Gələcəkdə həkimlər xəstəliyi yalnız simptomlara əsaslanaraq deyil, həm də genetik məlumatlara, həyat tərzinə və digər fərdi xüsusiyyətlərə əsaslanaraq müalicə edə biləcəklər.
Lakin bütün bu texnoloji inkişaflara baxmayaraq, sağlamlığın qorunmasında ən sadə prinsiplər hələ də dəyişmir. Sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, kifayət qədər istirahət və vaxtında tibbi müayinələr uzun və sağlam həyatın əsas şərtləri olaraq qalır.
Elm inkişaf edir, texnologiyalar dəyişir, lakin bir həqiqət dəyişmir: sağlamlıq insanın ən böyük sərvətidir və onu qorumaq hər kəsin öz məsuliyyətidir.
Fəxri Həsənov,
reabilitoloq