Mirzə Mehdi Hüseynov : “Şüuraltı mənim üçün xammaldır, rənglər və formalar isə onun dilidir”.
Sürrealizm — XX əsrin əvvəllərində yaranan, incəsənət və ədəbiyyatda şüuraltının, xəyalların və irrasional düşüncənin ifadəsini əsas götürən bir cərəyandır. Sürrealiəst rəssamlar reallıqla xəyali dünyanı birləşdirərək şok edici və düşündürücü əsərlər yaradırlar. Nəticə etibarı ilə qeyd etməliyəm ki, sürrealizm reallıqdan qaçış deyil, reallığın arxasında gizlənən həqiqətləri kəşf etməyə yönələn bir sənət və düşüncə axınıdır.
Məhz belə bir yardaıcılıq yolu keçən rəssamlarımızdan biri də Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrının səhnəsi ilə üzvi şəkildə bağlı olan Mehdi (Mirzə Mehdi) Teyyub oğlu Hüseynovdur.
Mirzə Mehdi Hüseynov Gəncə şəhərində 1972-ci ildə ziyalı ailəsində anadan olub. O, 1987-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikomuna qəbul olaraq buranı fərqlənmə diplomu ilə, 1991-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun “Rəngkarlıq” fakultəsinə qəbul olunaraq 1997-ci ildə əla qiymətlərlə bitirib. Qeyd edim ki, burada onun diplom rəhbərim SSRİ Xalq rəssamı Mikayıl Abdullayev olub. Mirzə Mehdi Hüseynov 2000-ci ildə “Zamanın qanadlari”, 2001-ci ildə Ankara şəhərində hər il Türkiyə Cumhuriyyətinin sabiq Prezidenti Süleyman Dəmirəlin təşkilatçılığı ilə keçrilən “IV Türk Dünyası Karma Rəsim Sərqisi”də iştirak edib. Elə bu ildə İstanbul şəhərində yerləşən “FATİH” kollecində rəssamlıq və bədii foto sənəti dərsini tədris etmək üçün dəvət alaraq 2001-2002-ci tədris illərində Türkiyədə “İlin müəllimi” adına layiq görülüb. Yaradıcılıq imkanlarının daha geniş formada təqdim edilməsi məqəsədilə 2003-cü ilin mart ayında İstanbul şəhərinin “Taksim sənət qalereyasında” fərdi sərgisi keçirilib. 2003-cü ilin sonlarında isə ABŞ, Nyu-York ştatının “Aqora qaleridə” keçirilən Beynəlxalq sərgisində iştirak edib.
Müsahibim Gəncə Dövlət Milli Dram Teatrının Geyim və səhnə tərtibatı şöbəsinin müdiri Mirzə Mehdi Hüseynovdur.
- Əsərlərinizdə şüuraltının rolu nə qədərdir və ona necə çıxış əldə edir-
siniz?
- Mənim sənətim şüuraltının fotoqrafiyasıdır. Real həyatda gördüyümüz
əşyalar əsərlərimdə öz funksiyasını itirir və şüuraltının verdiyi yeni mənaları qazanır. Çıxış əldə etmək üçün mən yuxu gündəliyi tuturam. Yuxudan oyanan kimi gördüyüm obrazları qeyd edirəm, çünki ən təmiz və senzuradan keçməmiş ideyalar oradadır. Bəzən isə real obyektləri bir-biri ilə əlaqəsiz mühitlərdə təsəvvür edərək, şüurumda qəsdən “qısaqapanma” yaradıram ki, şüuraltım üzə çıxsın. Şüuraltı mənim üçün xammaldır, rənglər və formalar isə onun dilidir. Əsərlərimin təxminən 90%-i şüuraltının məhsuludur, məntiq yalnız son mərhələdə kompozisiyanı tamamlamaq üçün işə qarışır. Ona çıxış yolum isə “avtomatik rəsm” texnikasıdır. Fırçanı kətana toxundurduğum an düşüncələrimi sərbəst buraxıram. Əlimin şüurumdan daha sürətli hərəkət etməsinə icazə verirəm. Bu prosesdə musiqi, meditasiya və ya sadəcə mütləq səssizlik mənə gündəlik qayğılardan qopub öz dərinliyimə enməyə kömək edir.
- İlham anı sizə daha çox yuxularda, xatirələrdə, yoxsa real həyatda
gəlir?
- Mənim üçün yuxular reallıqdan daha realdır. Gün ərzində gördüklərim
sadəcə vizual materialdır, amma əsl sənət gecə başlayır. Məntiq yatanda, obrazlar oyanır. Mən yuxularımı “başqa bir dünyanın xəbərçisi” kimi görürəm. Orada fizika qanunları yoxdur, zaman anlayışı itir. Mənim işim sadəcə səhər oyananda o görüntüləri yaddaşımda dondurmaq və kətana köçürməkdir.
- Təsadüf və spontanlıq yaradıcılıq prosesinizdə hansı yeri tutur?
- Mən yaradıcılığa başlayanda kətan üzərində mütləq hakimiyyət qurmağı
sevmirəm. Təsadüf mənim gizli həmmuəllifimdir. Çox vaxt işə plansız başlayıram: kətana təsadüfi boya ləkələri atıram, suyun axmasına və ya fırçanın sürüşməsinə icazə verirəm. Sonra geri çəkilib bu xaosun içində gizlənən formaları axtarıram (buna Leonardo da Vinçi prinsipi də deyə bilərik – divardakı nəm ləkələrinə baxıb orada mənzərələr görmək kimi). Spontanlıq mənə başlanğıc nöqtəsini verir, rəssamlıq bacarığım isə o nöqtəni sənət əsərinə çevirir.
- Bir əsərə başlamazdan əvvəl onu planlayırsınız, yoxsa proses sizi özü
aparır?
- Mənim üçün əsəri əvvəlcədən planlamaq, onun sehrini öldürmək demək-
dir. Əgər nəticənin nə olacağını əvvəlcədən bilsəydim, yəqin ki, onu çəkməyə ehtiyac duymazdım. Mən kətan qarşısına bir sualla gəlirəm, cavabla yox. İlk fırça zərbəsi sadəcə bir addımdır, qalanını boyaların və formaların öz aralarındakı dialoqu həll edir. Əsər sanki canlı orqanizmdir, böyüdükcə mənə nə istədiyini özü pıçıldayır. Mən sadəcə vasitəçiyəm.
- Əsərlərinizdə tez-tez rast gəlinən simvollar varmı? Onlar sizin üçün
nəyi ifadə edir?
- Bəli, əsərlərimdə ən çox rast gəlinən simvol yumurtadır. Amma bu,
klassik mənada doğum rəmzi deyil. Mənim üçün yumurta – insan qəlbinin mütləq kövrəkliyidir. Diqqət yetirmisinizsə, yumurta qırıldığı an öz mahiyyətini itirir, onun tamlığını bərpa etmək qeyri-mümkündür. İnsan münasibətləri və qəlb qırıqlığı da belədir. Mən o “bərpaolunmazlıq” anını təsvir edirəm. Mənim yumurtalarım tamaşaçıya xatırladır ki, bəzi səhvlərin və bəzi sözlərin geri dönüşü yoxdur.
- Tamaşaçının əsəri “anlaması” sizin üçün vacibdirmi, yoxsa hiss etmə-
si kifayətdir?
- Mənim üçün tamaşaçının əsəri məntiqi yolla “anlaması” qətiyyən
vacib deyil. Hətta deyərdim ki, anlamaq – əsəri çərçivəyə salmaqdır. Mən riyazi düstur yazmıram ki, onun bir doğru həlli olsun. Mən bir hissi, bir vəziyyəti təsvir edirəm. Əgər tamaşaçı mənim əsərimə baxanda səbəbini bilmədən kədərlənirsə, narahat olursa və ya özünü o “qırılmış yumurta”nın yerində hiss edirsə, deməli məqsədimə çatmışam. Şüur unudar, amma emosiya yadda qalır. Məntiqin bitdiyi yerdə mənim sənətim başlayır.
- Reallıqla xəyali dünya arasındakı sərhədi əsərləriniz vasitəsilə
pozmağa çalışırsınızmı?
- Mənim məqsədim sərhədi pozmaq deyil, əslində o sərhədin heç vaxt
mövcud olmadığını göstərməkdir. Bizim “reallıq” adlandırdığımız şey fiziki dünyadırsa, “xəyal” dediyimiz şey də hisslərimiz və qorxularımızdır. Məgər qırılan bir qəlbin ağrısı, masanın üstündəki stəkandan daha az realdır? Mən əsərlərimdə bu iki dünyanı bir-birinə elə hörürəm ki, tamaşaçı harada reallığın bitib, harada yuxunun başladığını müəyyən edə bilməsin. Mənim dünyamda yumurta həm mətbəx masasındakı ərzaqdır, həm də insanın faciəsidir.
- Freyd, Yunq və ya başqa psixoloji nəzəriyyələr yaradıcılığınıza təsir
edirmi?
- Mənim yaradıcılığımda Ziqmund Freydin izləri qaçılmazdır. Freyd deyir-
di ki, şüuraltı bizim gizlətdiyimiz arzuların və qorxuların anbarıdır. Mənim istifadə etdiyim yumurta simvolu tamamilə Freydistdən bir metaforadır. Yumurtanın qabığı – bizim cəmiyyətə göstərdiyimiz “Mən”dir (Ego), bizi qoruyan maskadır. İçindəki maye isə basdırılmış hisslərimizdir. Mən o qabığın qırılma anını çəkərkən, əslində insanın daxilindəki o “gizli mən”in necə üzə çıxdığını və müdafiəsiz qaldığını göstərirəm. Mənim sənətim – şüuraltının vizual etirafıdır.
- Qorxu, arzu və travmalar əsərlərinizdə necə təzahür edir?
- Mən travmanı və qorxunu birbaşa, çirkin bir şəkildə göstərməyi sevi-
rəm. Mən onları estetikləşdirmirəm. Bu, mənim müdafiə mexanizmimdir. Əsərlərim ilk baxışda sakit, hətta gözəl görünə bilər. Amma diqqətlə baxanda görürsünüz ki, o gözəl əsərdə nəsə yanlışdır. Arzu və Travma mənim kətanımda rəqs edir: rənglər arzuladığım dünyanı, formalar isə yaşadığım travmanı göstərir. Bu ziddiyyət tamaşaçıda narahatlıq yaradır və məhz o narahatlıq mənim çatdırmaq istədiyim hissdir.
- Öz şüuraltınızdan qorxduğunuz anlar olubmu?
- Bəli, dəfələrlə Bəzən iş prosesi bitdikdən sonra geri çəkilib kətana
baxıram və öz-özümə sual verirəm: “Bunu həqiqətən mən çəkdim?” O an məni dəhşət bürüyür, çünki kətandakı obrazlar mənim gündəlik həyatımda heç vaxt düşünmədiyim, hətta ağlıma gətirməkdən qorxduğum şeylər olur. Sanki içimdə başqa bir “Mən” yaşayır və o, məndən daha cəsarətli, daha qəddar və daha qaranlıqdır. Öz içimdəki o “yad”la üzləşmək məni qorxudur, amma həm də maqnit kimi çəkir.
- Hansı texnikalar sürreal düşüncələrinizi ifadə etmək üçün daha uyğun-
dur?
- Mənim texnikam ziddiyyətlər (kontrast) üzərində Düşüncələrimi
ifadə etmək üçün hamar və kobud səthləri qarşı-qarşıya qoyuram. Mən hisslərimi planlı cizgilərlə deyil, boyanın sərbəst hərəkəti ilə ifadə edirəm. Sürreal düşüncələrim üçün ən uyğun texnika axıtma və ləkə texnikasıdır.
- Klassik rəssamlıq qaydalarına əməl edirsiniz, yoxsa onları bilərəkdən
pozursunuz?
- Məşhur bir deyim var: “Qaydaları peşəkar kimi öyrən ki, onları sənət-
kar kimi poza biləsən”. Mən klassik qaydaları bilirəm, amma onlar mənim hisslərimi ifadə etməyə yetmir. İnsan qəlbi qırılan zaman, dünya öz nizamını itirir. Ağrı zamanı heç nə “qızıl nisbət”ə uyğun gəlmir. Ona görə də mən əsərlərimdə formaları bilərəkdən deformasiya edirəm, perspektivi əyirəm. Məqsədim gözə xoş gələn bir mənzərə yaratmaq deyil, daxili xaosu olduğu kimi göstərməkdir. Mən qaydaları yox, həqiqəti seçirəm.
- Rəng seçiminiz emosionaldır, yoxsa simvolik?
- Mən rəngləri düşünərək yox, hiss edərək seçirəm. Mənim palitram emo-
sional bir partlayışdır. Qırmızı və Sarı mənim daxilimdəki yanğını, həyəcanı və təhlükəni ifadə edir. Bu rənglər qışqırır. Lakin mən bu istiliyi soyutmaq və tarazlamaq üçün Zümrüdü yaşılın o soyuq, dərin və sakitləşdirici (bəzən də boğucu) tonundan istifadə edirəm. Ağ və Qara isə bu rəngli xaosu çərçivəyə salır. Yəni, kətanda gördüyünüz rənglər sadəcə boya deyil, o sanki ruh halımın temperaturudur. Bəzən qəzəbli (qırmızı), bəzən xəstə (sarı), bəzən də buz kimi soyuq (ağ/zümrüdü).
- Sürrealizm sizcə etiraz formasıdır, yoxsa daxili azadlıq?
- Bu, mənim yeganə nəfəs aldığım məkandır. Real həyatda biz qanun-
larla, fizika ilə, məntiqlə və sosial qaydalarla çərçivələnmişik – sanki dar bir qabığın içindəyik. Kətan qarşısında isə mən o qabığı sındırıram və daxilimdəki “maye”ni – yəni ruhumu sərbəst buraxıram. Orada insan uça bilər, qan zümrüdü rəngdə ola bilər, məntiq susar. Sürrealizm mənə imkan verir ki, heç kimə hesabat vermədən, sadəcə hiss etdiyim kimi yaşayım. Bu, mütləq azadlıqdır.
- Müasir dünyada sürrealizmin rolu dəyişibmi?
- Bəli, kökündən dəyişib. Əvvəllər sürrealizm reallıqdan qaçış idi, indi
isə reallığın özü sürreal olub. Xəbərləri açanda gördüklərimiz – süni intellekt, qlobal kataklizmlər, virtual həyatlar – Dalinin xəyallarından belə daha qəribədir. Buna görə də müasir sürrealistin rolu artıq təxəyyül uydurmaq deyil, bu mövcud absurdluğu sənədləşdirməkdir. Biz artıq yuxuda yox, oyaq ikən sürrealizm yaşayırıq. Müasir dünyada insanlar özlərinə mükəmməl, hamar və qüsursuz bir “qabıq” (profil) yaradıblar. Sosial şəbəkələrdə hamı xoşbəxtdir, hamı bütövdür. Texnologiya dəyişdi. İndi bir düyməni basmaqla süni intellektə sürrealist rəsm çəkdirmək mümkündür. Amma bu, sürrealizmin rolunu azaltmır, əksinə, rəssamın məsuliyyətini artırır. Maşın qəribə şəkillər yarada bilər, amma o, ağrı çəkə bilməz. Mənim qırmızı və sarı rənglərim, o qırılan qəlb simvolu sadəcə vizual effekt deyil, o, yaşanmış bir təcrübədir. Müasir dünyada sürrealistin rolu – texnoloji soyuqluğun içində insan ruhunun istiliyini və zəifliyini qoruyub saxlamaqdır.
- Texnologiya və süni zəka sürreal sənətə necə təsir göstərə bilər?
- Texnologiya mükəmməl rəsm çəkə bilər, amma o, hiss edə bilməz.
Sürrealizm sadəcə qəribə obrazlar yığını deyil, o, şüuraltının qışqırığıdır. Süni zəka milyonlarla “qırılmış yumurta” şəkli generasiya edə bilər. Amma o, qəlbin niyə qırıldığını, o itkinin ağırlığını və zümrüdü rəngin mənim üçün kəsb etdiyi xüsusi kədəri bilmir. Aİ “nəticəni” təqlid edir, mən isə “səbəbi” çəkirəm. Texnologiya sürəti artırır, amma sənətin dəyərini – onun içindəki insan istiliyi müəyyən edir. Mənim sənətimdəki “xəta”lar və “əyriliklər” mənim ruhumdur, maşın isə yalnız “düzgün” olanı yaradır.
- Əsərləriniz sizi tam əks etdirirmi, yoxsa gizlətdiyiniz tərəfləriniz var?
- Düşünürəm ki, heç bir insan, hətta rəssam belə özünü tam tanıya
bilməz. Əsərlərimdə üzə çıxan şeylər – mənim dərk etdiyim tərəflərimdir. Amma şübhəsiz ki, gizli qalan tərəflərim var. Onlar o qədər qaranlıq və ya o qədər kövrəkdir ki, onları kətana köçürməyə cəsarətim çatmır. Bəlkə də o qara rəngin içindəki boşluqlar məhz o dilə gətirilməyən, rəsmə sığmayan tərəflərimdir. Mən özümü əsərlərim vasitəsilə kəşf edirəm, ona görə də hər yeni əsər mənim üçün də bir sirrin açılmasıdır. Məncə, əsl sənətkarın gizlənməyə haqqı yoxdur. Mənim əsərlərim mənim rentgenimdir.
- Bir tamaşaçı əsərinizdən çıxarkən hansı sualla qalmasını istərdiniz?
- Mən istəyirəm ki, onlar o sarı və qırmızı rənglərə baxıb düşünsünlər:
“Gördüyüm bu mənzərə bir ölümdür, yoxsa yeni bir doğum?” Axı yumurta qırılanda iki şey ola bilər: ya həyat bitər (məhv olar), ya da həyat başlayar (cücə çıxar). Mənim əsərlərimdə bu sərhəd çox incədir. Qoy tamaşaçı qərar versin: bu qırılan qəlb bitişir, yoxsa azadlığın başlanğıcıdır? Cavab onların öz daxili nikbinlik və ya bədbinliklərindən asılı olacaq.
- Əgər rəsmləriniz danışa bilsəydi, nə deyərdi?
- Səssiz qışqırıq (“Eşidilməyən səs”) Sürrealizm tez-tez “səssizliyin sə-
sini” təsvir edir. Bu variant daha fəlsəfidir. Əsər deyərdi: Əslində heç nə deməzdi, sadəcə qışqırardı. Mənim danışmağa ehtiyacım yoxdur. Məndəki qırmızı rəng elə qışqırır ki, qulaqların tutulmalıdır. Məndəki qara boşluq elə dərindir ki, sözlər orada itib batır. Əgər sən mənim səsimi eşitmir, sadəcə rənglərimi görürsənsə, deməli, hələ məni anlamamısan. Mən danışmıram, mən sadəcə mövcudluğumla sənə ağrını hiss etdirirəm. Sözlər yalan danışa bilər, amma rənglər heç vaxt yalan danışmaz. “Əgər rəsmlərim danışa bilsəydi, yəqin ki, yalnız bir cümlə deyərdi: “Kaş ki, bunu etməzdin…”
- Sürrealizm sizin üçün üslubdur, yoxsa həyat tərzi?
- Bəli, birmənalı olaraq həyat tərzidir. Sürrealizm mənim üçün bir kost-
yum deyil ki, emalatxanaya girəndə geyinim, evə gedəndə isə çıxarıb asılqandan asım. Mən dünyanı “normal” insanların gördüyü kimi görmürəm. Adi bir səhər yeməyində masadakı yumurtaya baxanda mən sadəcə qida görmürəm, mən orada bir taleyi, kövrəkliyi və potensial faciəni görürəm. Mən küçədə gəzərkən reallıqla xəyallarım arasındakı sərhəd silinir. Mənim üçün yaşamaq – davamlı bir yaradıcılıq aktıdır. Mən kətanda necə hiss edirəmsə, həyatda da eləyəm: plansız, emosional və hər an qırılmağa hazır.
Uğur olsun!
Anar Ərtoğrul Burcəliyev,
Teatrşünas-tənqidçi