Şəhərsalma və memarlıq hər bir ölkənin sosial, iqtisadi və mədəni inkişaf səviyyəsini əks etdirən əsas sahələrdən biridir. Şəhərlərin planlaşdırılması, yaşayış mühitinin formalaşdırılması, tarixi-memarlıq irsinin qorunması və müasir memarlıq yanaşmalarının tətbiqi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Günümüzdə əhalinin böyük bir hissəsinin şəhərlərdə yaşadığını nəzərə alsaq, şəhərin fiziki və sosial quruluşunun insanlara əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdiyi və eyni zamanda, şəhərdə yaşayan insanların şəhərin inkişafına və sosial-iqtisadi quruluşuna əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdiyi məlumdur. Şəhər anlayışı uzun illər əvvəl yaransa da, müasir mənada şəhərlərin formalaşması çox qədim deyil. Bugünkü şəhərlər insanların həyatlarının böyük bir hissəsini təşkil etdiyi, uşaqlıq və gənclik illərinin keçirildiyi, məktəb və iş həyatlarının formalaşdığı məkan və sosial sahələrdən ibarətdir. Bu məkan və sosial sahələr daxilində insanlar özlərinə bənzər və ya çox fərqli olan bir çox insanla ortaq bir şəhər məkanını bölüşürlər. Şəhərləşmə kimi tanınan bir şəhərdə yaşamağın zəruriliyi hesab edilən sosial-mədəni normalar və dəyərlər şəhər mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm göstəricidir. Urbanizasiya sadəcə şəhərlərin sayının və əhalisinin artması deyil. Bu artımla müşayiət olunan sosial, siyasi və iqtisadi transformasiyaları da əhatə edən bir prosesdir. Buna görə də, urbanizasiya fərdlər üçün cəlbedici mərkəzlər yaratsa da, eyni zamanda əhəmiyyətli sosial və iqtisadi dəyişikliklərə də səbəb olur. Bu kontekstdə, sənayeləşmə ilə şəhərlər fərdlər üçün cəlbedici mərkəzlərə çevrilmişdir. Urbanizasiya şəhərlərin sayının və əhalisinin artması, iqtisadi münasibətlərin yaranması, bu iqtisadi münasibətlərin strukturunda dəyişikliklər və ənənəvi strukturdan müasir struktura keçid ilə xarakterizə olunan bir prosesə aiddir. Kənd təsərrüfatı istehsalının sənaye və xidmət sektoru ilə əvəzlənməsi və kütləvi informasiya vasitələrinin dominantlığı kimi amillər urbanizasiyaya səbəb olmuşdur. Sürətli urbanizasiya kontekstində şəhərsalma qərarları və strateji dizayn düşüncəsi sosial bərabərliyi, mobillik modellərini, qlobal rəqabət qabiliyyətini və enerji səmərəliliyini nəzərə alır.
Azərbaycan Respublikasında son illər aparılan genişmiqyaslı quruculuq işləri, regionların inkişafı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası şəhərsalma və memarlıq sahəsinə xüsusi diqqətin göstərildiyini sübut edir. Məhz bu baxımdan 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunması mühüm strateji və ictimai əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikası Prezidenti cənab İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edildi. Sərəncamda deyilir: Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq ənənələrinin çoxəsrlik zəngin bir keçmişi vardır. İpək Yolu üzərində yerləşən və mühüm ticarət, sənətkarlıq, mədəniyyət mərkəzləri kimi Şərq ölkələri ilə sıx iqtisadi, siyasi və mədəni əlaqələr quran iri şəhərlərimizin özünəməxsus simasının formalaşmasında qiymətli memarlıq abidələri müstəsna rol oynamışdır.
Azərbaycan şəhərsalma və memarlıq sənətinin bariz nümunələri olub daim yüksək inkişaf səviyyəsinə görə seçilən tarixi şəhərlərimiz ötən dövrlərin memarlıq tendensiyalarına uyğun böyüyüb genişlənməklə bərabər, yerli mədəniyyətin əsas xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamışdır.
- Azərbaycan Respublikasında 2026-cı il “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilsin.
- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası Azərbaycan Respublikasında 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilməsi ilə bağlı tədbirlər planına dair təkliflərini bir ay müddətində hazırlayıb Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etsin.
Azərbaycan zəngin memarlıq irsinə malik ölkələrdən biridir. Azərbaycanın memarlıq tarixi minilliklərə dayanır.Qədim dövrlərdən etibarən ölkə ərazisində qalalar, məscidlər, karvansaralar, körpülər və yaşayış məskənləri inşa olunmuşdur. Qobustan qayalarından tutmuş İçərişəhərin dar küçələrinə qədər hər bir element xalqımızın oturaq mədəniyyətə və estetik zövqə nə qədər bağlı olduğunun sübutudur.
UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş nadir sərvətlərimiz – qədim və orta əsrlərin şəhər mədəniyyətini özündə təcəssüm etdirən İçərişəhər və Şirvanşahlar sarayı kompleksi, əzəmətli ruhunu indiyədək qoruyan Qız Qalası, Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan sarayı Azərbaycan şəhərsalma və memarlıq sənətinin dünya inciləri sırasında layiqli yer tutan yadigarlarıdır.
İçərişəhər, Qız Qalası, Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi kimi abidələr Azərbaycan memarlığının dünya miqyasında tanınmasına səbəb olmuşdur.Müasir dövrdə Azərbaycan dövləti bu irsi qorumaqla yanaşı, qlobal urbanizasiya meyillərinə uyğun olaraq şəhərsalma siyasətini yeni müstəviyə daşıyıb.
Son illər Azərbaycanda şəhərsalma sahəsində kompleks dövlət proqramları həyata keçirilir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafı proqramları çərçivəsində yeni yollar, parklar, yaşayış binaları, sosial obyektlər tikilir. Paytaxt Bakı ilə yanaşı, Gəncə, Sumqayıt, Şəki, Lənkəran və digər şəhərlərdə də geniş abadlıq işləri aparılır.
Paytaxt Bakı son onilliklərdə dünyanın ən sürətlə inkişaf edən şəhərlərindən birinə çevrilmişdir. Bu inkişaf bir neçə istiqamətdə gedir: Müasir Memarlıq İnciləri: Heydər Əliyev Mərkəzi, “Alov Qüllələri” və Bakı Kristal Zalı kimi tikililər şəhərin siluetini tamamilə dəyişmişdir.
Ağ Şəhər Layihəsi: Keçmiş “Qara Şəhər” sənaye zonasının ekoloji cəhətdən təmiz, müasir yaşayış massivinə çevrilməsi dünya şəhərsalma praktikasında ən uğurlu nümunələrdən biridir. Bulvarın Genişləndirilməsi: Dənizkənarı Milli Parkın sahəsinin artırılması şəhərin “nəfəs almasına” və ictimai məkanların səmərəli istifadəsinə xidmət edir.
Azərbaycanın şəhərsalma siyasətinin ən mühüm və strateji hissəsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində həyata keçirilən “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri şəhərsalma sahəsində innovativ yanaşmaların tətbiqinə nümunədir. Şuşa – Azərbaycanın Mədəniyyət Paytaxtı: Şuşanın bərpası zamanı şəhərin tarixi simasının qorunması mütləq şərtdir. Burada hər bir binanın restavrasiyası milli ornamentlərin və klassik memarlıq elementlərinin dirçəldilməsi ilə müşayiət olunur.
“Ağıllı şəhər” və “Ağıllı” kənd konsepsiyaları
Ağıllı şəhərlər və ağıllı kəndlər icmaların həyat keyfiyyətini, davamlılığını və iqtisadi inkişafını yaxşılaşdırmaq üçün texnologiya və innovasiyalardan istifadə etməyi hədəfləyən anlayışlardır. Ağıllı şəhərlər infrastrukturu, resursları və xidmətləri daha səmərəli idarə etmək üçün texnologiya və məlumatlardan istifadə edən şəhər əraziləridir. Onlar nəqliyyat axını və ictimai nəqliyyatdan tutmuş enerji istifadəsi və tullantıların idarə edilməsinə qədər hər şeyi optimallaşdırmaq üçün texnologiyadan istifadə edirlər. Ağıllı şəhərlər daha yaşana bilən, dayanıqlı və davamlı şəhər mühitləri yaratmaqla vətəndaşların həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağı hədəfləyir. Ağıllı şəhərlərdə tətbiq edilən innovativ elementlərə tıxacları azaltmaq üçün məlumatlardan istifadə edən intellektual nəqliyyat sistemləri (ITS), enerji istifadəsini optimallaşdıran və tullantıları azaldan ağıllı şəbəkə sistemləri, cavab müddətini və effektivliyi yaxşılaşdırmaq üçün məlumat və texnologiyadan istifadə edən ictimai təhlükəsizlik və fövqəladə hallara cavab sistemləri, sakinlərə rəy bildirməyə və qərar qəbuletmə proseslərində iştirak etməyə imkan verən vətəndaş cəlb platformaları, çirklənmə səviyyələrini idarə etməyə kömək etmək üçün hava və suyun keyfiyyətini izləyən ətraf mühitin monitorinq sistemləri aiddir.
Ağıllı kəndlər isə sosial, iqtisadi və ekoloji problemləri həll etmək üçün texnologiya və innovasiyalardan istifadə edən kənd icmalarıdır. Ağıllı kəndlərin məqsədi rəqəmsal əsrdə inkişaf edə bilən davamlı və özünü təmin edən icmalar yaratmaqdır. Onlar adətən səhiyyə, təhsil və təmiz su kimi əsas xidmətlərə çıxışın yaxşılaşdırılmasına, eləcə də iqtisadi imkanların artırılmasına diqqət yetirirlər. Ağıllı kənd təşəbbüslərinə uzaq icmaları elektrik enerjisi ilə təmin edə bilən günəş və külək enerjisi kimi bərpa olunan enerji sistemləri, tibb mütəxəssisləri ilə uzaqdan tibbi konsultasiyaya imkan verən teletibb proqramları, təhsil və təlim imkanlarına çıxışı təmin edən elektron təhsil platformaları, məhsul məhsuldarlığını optimallaşdırmaq və tullantıları azaltmaq üçün məlumatlardan istifadə edən ağıllı kənd təsərrüfatı texnologiyaları, kənd icmalarına daha geniş bazarlara daxil olmaq və mallarını onlayn satmaq imkanı verən e-ticarət platformaları aid edilir.
“Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində həyata keçirilən layihələr təkcə binaların tikilməsi deyil, həm də insanların həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi, ekoloji balansın qorunması və milli memarlıq üslubunun müasir texnologiyalarla vəhdəti deməkdir.
2026-cı ilin şəhərsalma və memarlıq bu sahəsinə həsr olunması bir sıra mühüm məqsədlərə xidmət edir:şəhərsalma və memarlıq sahəsində dövlət siyasətinin daha da gücləndirilməsi;tarixi-memarlıq abidələrinin qorunması və bərpasına diqqətin artırılması;müasir, təhlükəsiz və rahat yaşayış mühitinin formalaşdırılması;gənc memar və şəhərsalma mütəxəssislərinin yetişdirilməsinin təşviqi;ekoloji və davamlı şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi.
Şəhər mühiti insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir. Düzgün planlaşdırılmış şəhərlər əhalinin rifahını yüksəldir, sosial münasibətləri gücləndirir və təhlükəsizliyi təmin edir. Memarlıq isə təkcə texniki sahə deyil, eyni zamanda mədəni kimliyin ifadəsidir.
Azərbaycan memarlığında milli ornamentlər, daş işləmələri, günbəz və tağ elementləri xalqın tarixi yaddaşını yaşadır. Müasir binalarda bu elementlərin qorunması milli-mədəni dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir. 2026-cı il bu baxımdan ictimai şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayacaqdır.
Müasir dövrdə şəhərsalmanın əsas çağırışlarından biri ekoloji tarazlığın qorunmasıdır. Müasir şəhərsalma təkcə estetikadan ibarət deyil; bura mühəndislik həlləri və ekologiya daxildir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rəsmən “Yaşıl Enerji Zonası” elan edilib. Binaların damında günəş panelləri, külək turbinləri və su enerjisindən istifadə bu sahədə əsas prioritetdir.
Yolların çəkilməsi (Zəfər Yolu), hava limanlarının inşası (Füzuli, Zəngilan, Laçın) regionun iqtisadi canlanması üçün fundament yaradır. Yaşıllıq zonalarının artırılması, alternativ enerji mənbələrinin istifadəsi, tullantıların idarə olunması kimi məsələlər şəhər planlaşdırmasının əsas hissəsinə çevrilmişdir.
Azərbaycanda son illər parkların salınması, velosiped yollarının yaradılması, enerjiyə qənaət edən binaların tikilməsi bu istiqamətdə atılan addımlardır. “Şəhərsalma və Memarlıq İli” bu proseslərin daha sistemli şəkildə davam etdirilməsinə şərait yaradacaqdır.
“Şəhərsalma və Memarlıq İli” həm də mütəxəssislərin yetişdirilməsi və standartların yenilənməsi ilidir. Dövlət Şəhərsalma və Memarlıq Komitəsinin fəaliyyəti, yeni tikinti normalarının tətbiqi və beynəlxalq memarlıq müsabiqələrinin keçirilməsi bu sahədə şəffaflığı və keyfiyyəti artırır.
Ali təhsil müəssisələrində bu sahə üzrə ixtisasların inkişaf etdirilməsi, tələbələrin beynəlxalq təcrübə proqramlarına cəlb olunması vacibdir. 2026-cı il çərçivəsində gənclər üçün müsabiqələr və layihələr təşkil olunması onların yaradıcılıq potensialını artıracaqdır.
Nəticə etibarilə, 2026-cı ilin Azərbaycanda “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunması ölkənin davamlı inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Bu təşəbbüs şəhərlərin daha müasir, təhlükəsiz və estetik baxımdan cəlbedici olmasına, eyni zamanda milli memarlıq irsinin qorunmasına xidmət edir.
Şəhərsalma və memarlıq sahəsində atılan məqsədyönlü addımlar Azərbaycanın gələcək sosial-iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamaqla yanaşı, ölkənin regional və beynəlxalq miqyasda rəqabətqabiliyyətliliyini artıracaqdır. Davamlı, ekoloji tarazlığa əsaslanan və insan yönümlü şəhər mühitinin formalaşdırılması Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun möhkəmlənməsinə, eləcə də müasir urbanistika sahəsində qabaqcıl ölkələr sırasında yer almasına şərait yaradacaqdır.
S.e.f.d. dosent Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə Fakültəsinin Dekanı