İnsanın ən böyük mübarizəsi dünya ilə deyil, içindəki qorxu ilə gedir. Bu məqalə qorxunun insanı necə köləyə çevirdiyi, hansı maskalar taxdığı, xatırlandıqca necə böyüdüyü və insanın özünü fəth edərək necə azad olduğu haqqındadır.
Gecə yarısı oyanıb tavana baxdığınız olubmu? Ev sakitdir, hamı yatır, amma sizin ürəyiniz döyünür. Heç nə baş verməyib, sadəcə sabahdan qorxursunuz. Bir sözdən, bir xəbərdən, bir itkidən. Mən o gecələri yaxşı tanıyıram. Və hər dəfə səhər açılanda gördüm ki, gecə məni yoran şey gerçəyin özü deyil, onun haqqında düşündüklərim imiş.
İnsan dünyaya qorxu ilə gəlmir. Körpə odun yandırdığını bilmir, hündürlükdən, qaranlıqdan çəkinmir. Qorxu sonra gəlir: ilk dəfə yıxılanda, ilk dəfə anasını gözdən itirəndə, ilk dəfə tək qalanda. Əvvəl bizi qorumaq üçün gəlir. Sonra isə yavaş-yavaş evin sahibinə çevrilir.
“Bizi qorxudan şeylər incidən şeylərdən çoxdur; biz gerçəkdən çox təsəvvürdə əziyyət çəkirik.”— Seneka
Qorxu və köləlik
Kölə həmişə zəncirlə bağlanmır. Elə insan tanıyıram ki, əl-qolu açıqdır, amma qorxduğu şeyin əmrindən çıxa bilmir. İşini itirməkdən qorxduğu üçün haqsızlığa susur, axşam evə gəlib içində qalan sözlərlə yuxusuz qalır. Tənha qalmaqdan qorxduğu üçün onu hər gün incidən münasibətdən çıxa bilmir. Gülünc görünməkdən qorxduğu üçün ömrü boyu düşündüyünü deyə bilmir. Bu insanların heç birinin əlində qandal yoxdur. Amma hamısı kölədir.
Qorxularına qalib gəlməyən kölədir. İnsan qorxduğu hər şeyin köləsidir.
Bunu iki min il əvvəl Seneka da görmüşdü. O, qul ilə ağa arasındakı fərqin göründüyü qədər böyük olmadığını deyirdi.
“Mənə qul olmayan birini göstər. Biri ehtirasın, biri tamahın, biri şöhrətin quludur, hamımız isə ümidin və qorxunun quluyuq.”— Seneka
Mənim fikrimcə, bu köləliyin ağası çöldə deyil, insanın öz içindədir. Ona görə də azadlıq da çöldən gəlmir. Heç kim başqasını onun öz qorxusundan azad edə bilməz, nə dost, nə ata-ana, nə də ən ağıllı məsləhət. Bu qapını yalnız içəridən açmaq olar.
Qorxuya qalib gəlməyən kölədir, qorxuya qalib gələn özünün ağasıdır.
Qorxunun maskaları
Qorxu nadir hallarda öz üzü ilə gəlir. Çox vaxt başqa paltar geyinir və biz onu tanımırıq. Bir dəfə özümü yoxladım: son vaxtlar gətirdiyim bəhanələrin, dediyim kiçik yalanların arxasında nə dayanır? Cavab hər dəfə eyni idi: itirmək qorxusu. Dostu itirməkdən, hörməti itirməkdən, yerimi itirməkdən qorxurdum. İnsan itirməkdən qorxanda bəhanə gətirir, yalan danışır, ehtiyacı olmayan yerdə qulluq edir, yaltaqlanır.
Bəhanə, yalan və qulluq itirmək qorxusundan doğur.
Ən maraqlısı budur ki, qorxu bəzən cəsarət maskası da taxır. Məğlub olmaqdan qorxan insan bəzən hamıdan cəsur görünür: səsini qaldırır, mübahisədən geri çəkilmir, zəifliyini heç kimə göstərmir. Kənardan bu igidlikdir. Amma o insanın gecəsini görsəniz, içində titrəyən uşağı da görərdiniz.
Çox hisslər, hətta cəsarət hissi belə qorxudan yaranır. Bir çox cəsarət əslində qorxunun maskasıdır.
Bəs həqiqi cəsarəti saxtasından necə ayırmaq olar? Düşünürəm ki, fərq səbəbdədir. Saxta cəsarət özünü itirməmək üçün vuruşur, həqiqi cəsarət isə doğru bildiyini qorumaq üçün. Biri qorxudan qaçır, o biri qorxunun gözünə baxır. Həqiqi cəsarət qorxunun yoxluğu deyil. Ürək titrəyir, səs bir az qırılır, amma insan yenə də doğru sözü deyir. Mənə görə cəsarət budur.
Xatırlanan qorxu
Qorxduğun hər şeyi xatırladıqca o sənə zərər verər və qarşına çıxar.
Qorxu təkcə qarşımıza çıxanda yaşanmır, onu yadımıza saldıqca da yaşanır. Həkimə gedəcək insan cavabı almamışdan yüz dəfə ən pis xəbəri eşidir. İmtahana girəcək tələbə yüz dəfə kəsilir. Baş verməyən bir bəla yüz dəfə yaşanır və hər dəfə bədən yenidən gərilir, ürək yenidən sıxılır, nəfəs yenidən daralır. Psixologiya da bunu təsdiq edir: eyni qorxulu fikri təkrar-təkrar düşünmək onu zehində böyüdür, insanı yorur, narahatlığı dərinləşdirir.
“İnsanları şeylərin özü yox, şeylər haqqındakı fikirləri narahat edir.”
— Epiktet
Qorxunun qarşımıza çıxması da buradan başlayır. Qorxduğumuzu düşünə-düşünə gözümüz onu axtarmağa başlayır və onu hər yerdə görürük. Davranışımızı ona görə qururuq, ondan qaçmaq üçün addım atırıq və çox vaxt qaçdığımız yolun sonunda yenə onunla qarşılaşırıq. Qorxuya nə qədər baxsaq, o, həyatımızın səhnəsində bir o qədər böyük rol oynayır.
Qorxunu xatırladıqca onu çağırırsan, çağırdıqca o sənin yolunu idarə edir.
Bu o demək deyil ki, qorxunu unutmaq lazımdır. Unutmağa çalışılan qorxu qapını bağlayanda pəncərədən qayıdır. Mənim fikrimcə, çıxış yolu qorxunu adı ilə çağırmaq və onunla bir dəfə üz-üzə dayanmaqdır. Adı bilinən qorxu kiçilir, gizlədilən qorxu isə qaranlıqda böyüyür. Montenin sözləri də bu barədədir:
“Ən çox qorxduğum şey qorxunun özüdür.”— Mişel de Monten
Özünü fəth etmək
Tarix ölkələri fəth edənlərin adları ilə doludur. Amma ən çətin fəth insanın öz içindədir. Tənbəllik, qorxu, səbirsizlik, paxıllıq, özünə yazığı gəlmək. Bunların hər biri insanın içində kiçik bir hökmdardır və hər biri onun yolunu kəsir. Platon bunu çox əvvəl demişdi:
“İnsanın özünə qalib gəlməsi qələbələrin ilki və ən yaxşısıdır.”— Platon
Öz zəifliklərini yenən insan uğura gedən yolun sahibidir. Zəifliklərinin qalibi özünü fəth edən insandır.
Zəifliklərin ən sakit və ən təhlükəlisi tənbəllikdir. O, qorxu kimi qışqırmır, sadəcə qulağımıza “sonra” deyir. Sonra başlayaram, sonra zəng edərəm, sonra dəyişərəm. Və bir gün baxırsan ki, ömrün bu “sonra”ların arasında keçib gedib. Mən belə düşünürəm: tənbəlliyin içində çox vaxt yenə qorxu gizlənir, uğursuz olmaq qorxusu. İnsan başlamır ki, məğlub olmasın. Amma başlamamaq da məğlubiyyətdir, sadəcə səssizidir.
Tənbəlliyinə qalib gəl, uğur sənindir.
Özünü fəth etmək bir günün işi deyil. Hər gün kiçik bir qələbədir: qorxduğun sözü demək, təxirə saldığın işi başlamaq, bəhanəni bir kənara qoymaq. Bu kiçik qələbələrin heç birini kimsə alqışlamır. Amma onlar toplandıqca insan bir səhər oyanıb hiss edir ki, içində daha geniş bir yer var, nəfəsi daha rahatdır. Azadlıq belə hiss olunur.
Hüceyrə və əmr: bir fəlsəfi metafora
İnsan bir hüceyrədən yarandı. O hüceyrə bölündü, toxumaya, toxumalar orqanlara, orqanlar bütöv bir bədənə çevrildi. Bətndə formalaşan sinir sistemi bu böyük quruculuğun idarəçisi olur: siqnal göndərir, hüceyrələr ona cavab verir, orqanizm böyüyür. İnsan elə ilk gündən əmr verən və əmrə cavab verən bir varlıq kimi yaranır.
Buradan mənim bir düşüncəm doğur. Əgər bədən ilk gündən daxili əmrlə qurulursa, insanın sonrakı həyatı da onun özünə verdiyi əmrlərlə qurulmurmu? İnsanın inamla verdiyi müsbət əmri sanki hüceyrələri də duyur və onun tale yolunun müsbət orqanizmini formalaşdırır. Mənfi əmr isə mənfi bir yol qurur.
Arzularımızı hüceyrələr duyur. İnanaraq verdiyimiz əmr gerçəkləşən arzudur.
Bunu açıq deməliyəm: bu fikir bu gün elmi fakt deyil, mənim fəlsəfi metaforamdır. Hüceyrələrin arzunu “eşitdiyini” elm hələ sübut etməyib. Amma elm bir şeyi artıq bilir: zehin ilə bədən bir-birindən ayrı deyil. İnamın gücü plasebo təsirində görünür, insan dərmanın təsir edəcəyinə inananda bədəni də ona cavab verir. Uzun sürən qorxu və stress bədəni yorur, xəstəliyə açıq edir. Özünə inanan insan isə başqa seçimlər edir, başqa yolla gedir. Deməli, “müsbət əmr” ən azından bu yolla həyatı qurur: insanın inandığı şey onun hərəkətinə, hərəkəti isə taleyinə çevrilir.
Bir şeyi də xatırlatmaq istəyirəm. Elm tarixi göstərir ki, bir çox fikir əvvəl fəlsəfi metafora kimi doğulub, sonra elmi fakta çevrilib. Qədim yunan filosofu Demokrit maddənin bölünməz kiçik hissəciklərdən, atomlardan ibarət olduğunu düşünəndə əlində heç bir cihaz yox idi. Bu fikir iki min ildən çox xəyal kimi yaşadı, sonra elm onu kəşf etdi. Aristarx Yerin Günəş ətrafında fırlandığını deyəndə də sübutu yox idi, sübut on səkkiz əsr sonra gəldi. Gözə görünməyən canlıların xəstəlik daşıdığı fikri əvvəl ehtimal idi, mikroskop onu gerçəyə çevirdi. Uçan xalı da əfsanə idi, təyyarə oldu.
“Ruh heç vaxt obrazsız düşünmür.”— Aristotel
Elmi sübutu olmayan bir çox fəlsəfi metafora gələcəkdə kəşf edilən elmi faktın ilk adıdır.
Mənim əsas düşüncəmə görə insan yaratmır, kəşf edir. Hər kəşf isə əvvəlcə xəyalda, metaforada, sual şəklində doğulur. Ona görə də bu fikri sübut kimi yox, gələcəyin sualı kimi qoyuram. Bəlkə bir gün elm insanın inamı ilə bədəninin dili arasındakı bu körpünü daha dərindən kəşf edəcək.
..və nəticə..
Qorxu insanın düşməni deyil, onun ilk müəllimidir. O, bizi odun, uçurumun, təhlükənin qarşısında saxlamaq üçün gəlir. Amma müəllim ağaya çevriləndə insan kölə olur. Mən bu yazını yazarkən öz qorxularımı da bir-bir xatırladım. Onların bəzisinə qalib gəlmişəm, bəzisi ilə hələ də üz-üzəyəm. Amma bir şeyi bilirəm: hər dəfə qorxunun gözünə baxanda o bir az kiçilir, mən isə bir az böyüyürəm.
Ağa olmaq üçün başqasını yox, özünü fəth etmək lazımdır.
Müəllif: Namiq Tofiqoğlu