Təbiətdə heç nə yalnız özü üçün mövcud deyil: meyvə özü üçün yetişmir, günəş özü üçün doğmur, gül özü üçün ətirlənmir. Bu məqalə təbiətin “bir-biri üçün yaşamaq” qanunu, insan gözəlliyinin ölçüsü kimi yararlılıq və təcrübənin uğura çevrilməsi haqqındadır.
Bir şaman inancında belə deyilir: təbiətin qanunu insana yaşamağın bir-biri üçün yaşamaq olduğunu öyrədir.
Çoxumuzun uşaqlığında bir bağ, o bağda da bir qızılgül kolu olub. Yaz səhərləri yanından keçəndə ətri insanı dayandırırdı. O vaxt heç düşünməzdik ki, bu gül kimin üçün açır. Elə bilirdik ki, gül sadəcə gözəl olmaq üçün var. İllər keçir, bir gün yenə bir gül kolunun yanında dayanırsan və görürsən ki, ətrafında arılar uçur, kəpənək qonub, bir uşaq əyilib onu iyləyir. Onda anlayırsan: gül özü üçün ətirlənmir.
Təbiət heç nə demədən hər gün bizə eyni dərsi keçir. Bu dərs kitablarda yox, gülün ləçəyində, arının qanadında, yağışın damlasındadır. Sadəcə onu oxumağı bacarmaq lazımdır.
Bir-biri üçün yaşamaq
Meyvə özü yemək üçün yetişmir. Günəş özünü isitmək üçün doğmur. Yağış özünü islatmır. Gül özü üçün ətirlənmir. Təbiətdə heç bir şey yalnız özü üçün mövcud deyil.
Meyvə özü üçün yetişməz, günəş özü üçün doğmaz, gül özü üçün ətirlənməz. Təbiətin qanunu bir-biri üçün yaşamaqdır.
Bu zəncirə baxın: günəşin işığı və yağışın suyu gülü böyüdür. Gülün gözəlliyi və ətri arını çağırır. Arı gülün nektarından bal düzəldir. Bal insanın süfrəsinə gəlir, gülün gözəlliyi isə yorğun bir insanın ruhunu oxşayır. Hər halqa özündən sonrakı üçün var. Heç biri yalnız özü üçün yaşasaydı, zəncir qırılardı.
Roma imperatoru və filosofu Mark Avreli bu həqiqəti bir cümlə ilə demişdi:
“Arı sürüsü üçün yaxşı olmayan şey arı üçün də yaxşı deyil.”— Mark Avreli
Mənim fikrimcə, Tanrının yaratdığı bu “bir-biri üçün” gerçəkliyi təkcə təbiət üçün deyil, insan üçün də keçərlidir. Çünki insan da təbiətin bir parçasıdır. Təbiətin harmoniyasından aldığı dərsi öz həyatında gerçəkləşdirsə, çox şey gözəlləşər. İnsan öz ağlından və ruhundan doğru istifadə edib onları başqasına yarayan bir şeyə çevirsə, onun öz təbiəti də gözəlləşər.
“Özün üçün yaşamaq istəyirsənsə, başqası üçün yaşamalısan.”— Seneka
Gözəlliyin ölçüsü: yarar
Buradan belə bir nəticə çıxır. Yağışın və günəşin həqiqi gözəlliyi onların işığından və suyundan doğan ətirli çiçəkdir. Çiçəyin həqiqi gözəlliyi isə təkcə rəngi deyil: ətri, dərman olması, arıya bal olmasıdır. Gözəllik verilən şeydə görünür.
Yağışın gözəlliyi verdiyi çiçəkdir, çiçəyin gözəlliyi verdiyi baldır.
İnsan da belədir. Onun gözəlliyi üzündə, paltarında, malında yox, ətrafına verdiyi yararda görünür. Hər birimiz elə insanlar tanıyırıq: adi bir müəllim ki, illər sonra şagirdləri onu xatırlayanda gözləri dolur. Bir ana ki, özü yarımac qalıb övladını doyurub. Bir qonşu ki, çətin gündə heç kim çağırmadan qapını döyüb. Onların üzünü bəlkə unutmuşuq, amma verdikləri yaxşılıq ətir kimi içimizdə qalıb.
İnsanın gözəlliyi ətrafına verdiyi yararla ölçülür. Dəyərin, yararlı olduğun zaman dəyərlidir.
Mark Avreli yaxşılıq edən insanı üzüm tənəyinə bənzədirdi: tənək üzümünü verir və əvəzində heç nə istəmir, növbəti fəsil yenə bar verir. Yaxşılıq edən də onu car çəkmir, sadəcə yenə edir. Mən bu bənzətməni çox sevirəm, çünki həqiqi yararlılıq səssizdir.
Yararlılıq və dəyər
Yarar ilə dəyər bir-birinə iki güzgü kimi baxır. İnsan yararlı olanda dəyərli olduğunu hiss edir, başqaları da onun dəyərini görür. Dəyərli olduğunu hiss edən insan isə yararlı olmağın nə demək olduğunu öyrənir, daha çox vermək istəyir.
Yararlı olmaq dəyərli olduğunu bildirir, dəyərli olmaq isə yararlı olmağı öyrədir.
Düşünürəm ki, bir çox insanın içindəki boşluq buradan gəlir: o, heç kimə yaramadığını hiss edir. Təqaüdə çıxıb evdə qalan, “mənə artıq ehtiyac yoxdur” deyən yaşlı insanın gözlərindəki kədəri görmüsünüzmü? Dəyərsizlik hissi çox vaxt yararsızlıq hissidir. Bunun dərmanı da sadədir, amma asan deyil: kiməsə, nəyəsə yaramaq. Bir kəlmə ilə, bir əllə, bir işlə.
Təbiətin tərbiyəsi və cəmiyyət
Təbiətdə heç kim heç kimə “mən sənə bu qədər verdim” demir. Ağac kölgəsini kimə saldığını saymır. Yağış kimin tarlasına yağdığını seçmir. Təbiətin öz tərbiyəsi var: almaq və vermək arasında tarazlıq.
Bu tərbiyə insan təbiəti ilə harmoniyaya girəndə təmiz, nizamlı münasibətlər yaranır. Belə münasibətlərdən də təmiz, nizamlı cəmiyyət formalaşır. Aristotelin dediyi kimi, insan təbiətən ictimai varlıqdır, o, başqaları olmadan tamamlana bilmir. Hər kəs yalnız özü üçün yaşayanda cəmiyyət çiçəksiz bağa dönür: hamı su istəyir, heç kim ətir vermir. Əsil münasibət isə damla ilə dərya kimidir: damla dəryadan alır və yenə dəryaya qayıdır.
Təbiətin tərbiyəsi insan təbiəti ilə harmoniyada olanda təmiz münasibət və nizamlı cəmiyyət formalaşır.
Təcrübə: işin özündən doğan uğur
Təbiətdə hər şey yaşayaraq öyrənir. Ağac küləyə dözə-dözə köklərini dərinə salır. Arı uça-uça gülün yolunu tapır. İnsan da işin içində öyrənir. İlk dəfə əlinə çəkic alan uşağın barmağı əzilir, amma ikinci dəfə əli daha ehtiyatlı olur. Bu, heç bir kitabın öyrədə bilməyəcəyi dərsdir.
“Etməzdən əvvəl öyrənməli olduğumuz şeyləri edərək öyrənirik.”- Aristotel
İşlə bağlı bilik, yəni təlim, təcrübə ilə birləşəndə böyük uğur doğur. Amma bəzən insanın nə təlimi olur, nə təcrübəsi. Onda da iş özü müəllimə çevrilir: təlimsiz, təcrübəsiz başlanan işdən təcrübə doğur. Hər yeni, təbii iş insana yeni bir dərs verir. Formalaşan təcrübə isə özü uğurun bir növüdür.
Təlim ilə təcrübə birləşəndə böyük uğur doğur. Təcrübəsiz işdən təcrübə doğur, formalaşan təcrübə isə uğurdur.
Bu da təbiətin “bir-biri üçün” qanununun başqa bir üzüdür. Səhv edən insan təkcə özü üçün öyrənmir. Onun təcrübəsi başqasının yolunu qısaldır. Usta şagirdinə, ata övladına, bir nəsil o biri nəslə təcrübəsini ötürür. Təcrübə də bal kimidir: bir gülün deyil, min gülün zəhmətidir və başqasının süfrəsinə gedir.
Nəticə
Uşaqlığın o qızılgül kolu bəlkə çoxdan yoxdur, o bağ da yoxdur. Amma ətri hələ də yaddaşımızdadır. Bəlkə də ən böyük dərs budur: verdiyin şey səndən sonra da yaşayır. Günəş işığını, yağış suyunu, gül ətrini, arı balını verir. İnsan da ağlını, ruhunu, əlinin əməyini və ömrünün təcrübəsini verdikcə gözəlləşir. Mənim fikrimcə, insanın həqiqi dəyəri onun özü üçün yığdığında deyil, başqasında böyütdüyündədir.
İnsan da gül kimidir: özü üçün ətirlənəndə solur, başqası üçün ətirlənəndə yaşayır.
Müəllif: Namiq Tofiqoğlu