Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Səudiyyə Ərəbistanı vəliəhdi Məhəmməd bin Salman və Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif arasında keçirilən zirvə görüşündə birgə müdafiə müqaviləsi elan edilib. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanan “Məkkə Ortaq Müdafiə Sazişi” üç ölkə arasında müdafiə, təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahələrində əməkdaşlığın institusional əsasını formalaşdırır. Məkkə sazişi, regional təhlükəsizlik arxitekturasında ilk addımdır. Üç ölkə arasında birgə müdafiə sazişi imzalandı. Razılaşmaya əsasən, üç ölkədən birinə edilən hücum hər üçünə edilən hücum kimi qiymətləndiriləcək. Üç dövlətdən birinə qarşı silahlı hücum onların hamısına qarşı hücum hesab ediləcək bəndi diqqət çəkir. Məkkə sazişi ,təhlükəsiz və firavan gələcəyə can atmaq üçün üç dövlətin kollektiv təhlükəsizliyini daha da gücləndirmək və regionda və ondan kənarda sülh, təhlükəsizlik və sabitliyi təşviq etmək üzrə ortaq öhdəliyi” çərçivəsində imzalanıb. Bəyanatda Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının birgə müdafiə müqaviləsi imzaladığı açıqlanıb. Bəyanatda deyilir: “Üç dövlət arasında dərin köklü tarixi əlaqələrə, qardaşlıq və İslam həmrəyliyinə əsaslanan davamlı münasibətlərə əsaslanaraq və ortaq strateji maraqları və uzunmüddətli müdafiə əməkdaşlığını daha da inkişaf etdirmək məqsədi ilə Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif üç dövlətin ortaq təhlükəsizliyini daha da gücləndirmək və regionda və ondan kənarda sülhü, təhlükəsizliyi və sabitliyi təşviq etmək üçün ortaq öhdəliklərini əks etdirən Məkkə Birgə Müdafiə Sazişini imzalayıblar. Bu müqavilə təhlükəsiz və firavan gələcəyə nail olmaq üçün bir addımdır.” Son illərin ən vacib müqavilələrindən biri Məkkədə imzalandı. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında müdafiə ittifaqı imzalandı. Müqavilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə əsasən imzalanan bir müqavilədir. Bu maddə silahlı hücum qarşısında fərdi və ya kollektiv özünümüdafiə hüququnu tənzimləyir. Buna görə də, üç ölkə üçün özünümüdafiə hüququnu kollektiv edən bir struktur yaradılacaq. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan kənardan gələn təhlükəyə qarşı birgə müdafiə apara biləcəklər.” Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanan Məkkə müqaviləsi siyasi, hərbi, iqtisadi və strateji baxımdan yeni bir dövrün başlanğıcını göstərir. Pakistan İslam dünyasında nüvə enerjisinə malik yeganə ölkədir. Əhalisi 250 milyondan çox olan Pakistan həm də ittifaqın ən çox əhaliyə malik ölkəsidir.Ankara müdafiə sənayesində bir modeldir. Məkkə böyük maliyyə gücünə malikdir. İslamabadın nüvə imkanları var. Bütün bu amillərin birləşməsi üç ölkənin geniş coğrafi ərazidə güc balansını müəyyən etməsinə imkan verəcək. Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi, üzvlərdən birinə edilən hücumun hər üçünə edilən hücum hesab edilməsi müddəası ilə Yaxın Şərqdə yeni bir təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına işarə edir. Səudiyyə Ərəbistanının iqtisadi gücü, Türkiyənin müdafiə texnologiyaları və Pakistanın hərbi imkanları ortaq bir çərçivədə bir araya gətirilir. Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında imzalanan Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi, üzvlərdən birinə edilən hücumun hər üçünə edilən hücum kimi qəbul ediləcəyini şərtləndirərək, Yaxın Şərqin təhlükəsizlik balansında əhəmiyyətli bir dəyişikliyə işarə edir. Saziş, bölgənin ənənəvi ABŞ mərkəzli təhlükəsizlik nizamına alternativ olaraq öz müdafiə mexanizmlərini inkişaf etdirmək səylərini gücləndirə bilər. Cümə günü Məkkədə Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında imzalanan yeni təhlükəsizlik müqaviləsi Yaxın Şərqin strateji xəritəsini yenidən formalaşdıra biləcək bir hadisədir. Məkkə Qarşılıqlı Müdafiə Müqaviləsində üzv dövlətlərdən birinə edilən hücumun hər üçünə edilən hücum kimi qəbul edildiyi göstərilir. NATO-nun 5-ci maddəsini xatırladan bu müddəa müqaviləyə əhəmiyyətli geosiyasi çəki verir. Pakistan, böyük və döyüş təcrübəsi olan ordusu ilə yanaşı, müsəlman dünyasında yeganə nüvə silahından çəkindirici qüvvə olmaqla yanaşı, üçlüyə fərqli strateji imkanlar təqdim edir. NATO-da ikinci ən böyük orduya sahib olan Türkiyə getdikcə özünü təmin edən müdafiə sənayesi ilə seçilir. Türkiyənin pilotsuz uçuş sistemləri, elektron müharibə və dəqiq idarə olunan sursatlar sahəsindəki texnoloji imkanları ölkənin xarici müdafiə təchizatçılarından asılılığını azaldır. Üç ölkənin hər biri inkişaf etməkdə olan tərəfdaşlığa fərqli və tamamlayıcı strateji imkanlar təklif edir. İslamın ən müqəddəs yerlərinə ev sahibliyi edən Səudiyyə Ərəbistanı, geniş maliyyə resursları, enerji bazarlarındakı çəkisi və regional diplomatik təsiri ilə tərəfdaşlığın iqtisadi və diplomatik sütununu təşkil edir.Üç ölkə arasında yaranan tərəfdaşlığ Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə gücü, Türkiyənin texnoloji potensialı və Pakistanın hərbi imkanlarının birləşməsi kimi təsvir edilebiler.İttifaqdakı hər bir ölkə öz üstünlüklərini digər ölkələrin xeyrinə təklif edəcək. Saziş Türkiyənin NATO da daxil olmaqla mövcud beynəlxalq ittifaq öhdəliklərinə zidd deyil; əksinə, regional təhlükəsizliyi dəstəkləyən tamamlayıcı əməkdaşlıq mexanizmini təşkil edir. Türkiyənin regional tərəfdaşlıqların inkişafı NATO üzvlüyünə alternativ deyil. Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi Təcavüzkar hərbi cəbhə , hərbi blok deyil , məhdudlaşdırma cəhdi və ya hücum planı yoxdur; məqsəd regional sabitliyi təmin etməkdir, çəkindirməni artırmağa yönəlmiş müdafiəyə yönəlmiş bir tənzimləmədir. Saziş heç bir üçüncü ölkəni və ya bloku hədəf almır; müdafiə sənayesi əməkdaşlığını, hərbi təlimi, texnologiya paylaşımını və regional sabitliyi gücləndirməyi hədəfləyir. Məkkə müqaviləsində ortaq bir təhdid anlayışı yoxdur. Sazişdə heç bir ölkəyə hədəf deyil. Rəsmilər Məkkə Sazişinin sırf müdafiə xarakterli olduğunu və heç bir ölkəni hədəf almadığını vurğulayırlar. Saziş, yükün bölüşdürülməsi və ortaq təhlükəsizlik anlaşması əsasında regional və qlobal sülhün, sabitliyin və rifahın qorunması kimi öhdəlikləri gücləndirməyi hədəfləyir. Bu məqsəd “müdafiə yönümlü əməkdaşlıq” kimi ümumiləşdirilir. Üç ölkə arasında birgə hərbi təlimlər, kadr mübadiləsi, birgə təlimlər və müdafiə sənayesində birgə layihələr həyata keçirilə bilər. Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq daha da gücləndiriləcək. Səudiyyə Ərəbistanı əvvəllər Türkiyə ilə müdafiə sənayesi ilə bağlı dəfələrlə əlaqə saxlayıb. O, sadəcə müştəri olmaqdansa, tərəfdaşlığa üstünlük verdiyini bildirib. Texnologiya transferi, birgə istehsal modelləri, tədqiqat və inkişaf layihələri, radar texnologiyaları və pilotsuz uçuş sistemləri kimi sahələrdə yeni tərəfdaşlıqlar yarana bilər. İttifaq dialoq üçün çox ciddi bir qüvvə olacaq və iqtisadi inkişaf, regional sülh və hərtərəfli əməkdaşlıq kimi sahələrdə olduqca strateji nəticələr əldə edə bilər. “Məkkə” Ortaq Müdafiə Sazişi Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında müdafiə əməkdaşlığını daha institusional səviyyəyə yüksəltməklə yanaşı, ortaq tarix, həmrəylik və strateji maraqlar əsasında yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasına xidmət edəcəkdir. Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi region və İslam dünyası üçün hər mənada tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Məkkə Sazişi ilə bölgədəki təhlükəsizlik arxitekturası yenidən dizayn edilib.
s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı