Telefon, şəbəkə və idarə edən sistem
Mənim fikrimcə, insan ÖZ yaratdığı texnologiyaya baxarkən əslində ÖZünün necə bir sistem olduğunu da gÖrür. ƏlimiZdə tutduğumuZ telefon bunun ən sadə nümunəsidir. Telefonun maddi quruluşu onun imkanlarının yalnıZ bir hissəsidir; onun əsl dəyəri şəbəkə, proqram təminatı, enerji və informasiya mübadiləsi ilə tamamlanır. Telefon şəbəkədən ayrılanda bütün imkanları yox olmur, lakin rabitə və məlumat mübadiləsi kimi əsas funksiyalarının bir hissəsi əlçatmaZ olur.
Bənzətmənin fəlsəfi mənası
Bu texniki faktı insan və Tanrı münasibətinə birbaşa elmi sübut kimi təqdim etmək olmaZ. Elm telefonun necə işlədiyini təcrübə ilə yoxlaya bilər, Tanrının varlığı məsələsi isə metafiZik və teoloji müstəviyə keçir. Buna baxmayaraq, telefon nümunəsi güclü fəlsəfi bənZətmədir: insan ÖZ yaratdığı sistemlərin işləməsi üçün onların mənbəyi, enerji və informasiya əlaqəsi haqqında düşünürsə, ÖZ varlığının mənbəyi haqqında da sual verməyə başlayır.
İnsan öz yaratdığı ilə özünü kəşf edir
Burada kitabın əsas ideyası yenidən ortaya çıxır: insan yaratdığını düşündüyü texnologiyalarda əslində ÖZ idrakının xüsusiyyətlərini kəşf edir. Telefon rabitə ehtiyacının, kompüter hesablama ehtiyacının, süni intellekt isə bilikləri emal etmək və düşüncə əməyini sürətləndirmək istəyinin texnoloji ifadəsidir.
Elmin təsdiqlədiyi tərəf
Müasir neyroelm gÖstərir ki, beyin və bədəndə su-elektrolit mübadiləsi, ionların hərəkəti və mürəkkəb siqnal sistemləri həyati proseslərin əsas hissəsidir. Bədəndəki suyun payı insandan insana dəyişir və ümumən bədən kütləsinin təxminən yarısından dÖrddə üçünə qədər ola bilər. Minerallar və elektrolitlər isə sinir-əZələ Ötürülməsində və digər fiZioloji funksiyalarda mühüm rol oynayır.
Beyin və texnologiya arasında yeni əlaqə
Bu gün beyin-kompüter interfeysləri beyin siqnallarını rəqəmsal əmrlərə çevirmə istiqamətində real nəticələr gÖstərir. 2026-cı ilin iyulunda NIH insanın beyin siqnallarından sÖZ yaradan sistemin ev şəraitində istifadəsini təsvir edib; 2026-cı ilin sentyabrında isə NIH tərəfindən maliyyələşdirilən bir işdə beyin fəaliyyətindən həm nitqi, həm də bədən jestlərini rəqəmsal ifadəyə çevirmək nümayiş etdirilib. Bunlar hələ insan düşüncəsinin tam və sərhədsiZ oxunması demək deyil, lakin insanın sÖZə çevirmədən əvvəlki bəZi beyin siqnallarının texnologiya ilə əlaqələndirilə bildiyini gÖstərir.
Mənim fikrimcə, bu, 15.7-də danışdığım “Hiss SiviliZasiyası”nın ilk addımlarıdır: insan sÖZdən əvvəlki siqnalını maşına Ötürməyi Öyrənir.
Fikirdən sözə, sözdən əmələ, əməldən elmə
Beləliklə, əvvəlki fəlsəfi xəttimiZ daha aydın gÖrünür: fikir sÖZə çevrilir, sÖZ əmələ çevrilir, əməl təcrübə yaradır, təcrübə elmə çevrilir, elm isə yenidən yeni fikir doğurur. Süni intellekt və beyin-kompüter interfeysləri bu Zəncirin yeni texnoloji mərhələləridir. İnsan artıq yalnıZ əlinin əməyini deyil, müəyyən Zehni proseslərin ifadəsini və emalını da texnologiya ilə əlaqələndirməyə çalışır.
“Tanrı” fikrinin elmi və fəlsəfi sərhədi
Burada mühüm bir fərqi qorumaq laZımdır: elmi fakt ilə fəlsəfi nəticəni bir-birinə qarışdırmamaq. Telefonun şəbəkəyə ehtiyacı olması Tanrının varlığının laboratoriya sübutu deyil. Eyni şəkildə, beyin-kompüter interfeysinin mÖvcudluğu insanın Tanrı tərəfindən yaradıldığını elmi cəhətdən sübut etmir. Lakin bu hadisələr insanı daha fundamental suallara gətirir: informasiya nədir, şüur necə yaranır, insanın idrak qabiliyyətinin mənbəyi nədir və varlığın son mənası haqqında nə deyə bilərik?
Yekun fikir
İnsan ÖZ yaratdığı texnologiya ilə əslində ÖZ idrakının güZgüsünü yaradır. Telefon insanın əlaqə qurmaq istəyinin, kompüter hesablama qabiliyyətinin, süni intellekt isə bilik və düşüncə əməyini sürətləndirmək istəyinin ifadəsidir. İnsan bu texnologiyaları yaratdıqca ÖZünün necə düşündüyünü daha yaxşı araşdırmağa başlayır.
İnsan yaradılanı kəşf etdikcə ÖZünü, ÖZünü kəşf etdikcə isə yaradılışın mənasını daha dərindən düşünür. Elm biZə mexaniZmləri araşdırmaq imkanı verir; fəlsəfə həmin biliklərin mənasını soruşur; dini düşüncə isə varlığın mənbəyi və mənası haqqında ÖZ suallarını ortaya qoyur. Mənim fikrimcə, bu üç istiqaməti ayırmadan, lakin bir-birinin sübut meyarlarını da qarışdırmadan düşünmək insan idrakının daha yetkin mərhələsidir.
Müəllif: Namiq Tofiqoğlu