Hər il 30 iyul tarixi Ümumdünya İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə Günü kimi qeyd edilir. Dünyada sürətlə dəyişən və inkişaf edən siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni münasibətlər bir çox sahələrə müsbət təsir göstərsə də, hüquqi, siyasi və təhlükəsizlik strukturlarına dərin və mənfi təsir göstərib. 21-ci əsrdə qloballaşmanın yüksəlişi ilə dünyanın müxtəlif ölkələrində güclənən və təsirini artıran və ” İnsanlığa qarşı cinayətlər” kimi təsnif edilən insan alveri hazırda müasir köləliyin bir forması hesab olunur. Dünyanın bir sıra bölgələrində məcburi əməyin istismarı kütləvi xarakter almışdır. İnsan alveri ağır cinayət və insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulmasıdır. İnsan alveri anlayışının tarixi kökləri köləlik və kölə ticarətidir. Qlobal sosial problem olan insan alveri həm də insan hüquqları problemidir, çünki o, fərdləri insan ləyaqəti ilə bir araya sığmayan istismar alətlərinə çevirərək fundamental hüquq və azadlıqları aradan qaldırır. Bu gün “insan hüquqları” hər bir müasir və demokratik dövlətin bütün insanlar üçün həyata keçirməyə çalışdığı fundamental və əvəzolunmaz dəyərlədir. Buna görə də, “həmin dəyərlərə” hücum “insanlığa qarşı” hücumdur və onlara qarşı törədilən cinayətlər “insanlığa qarşı cinayətlər”dir. Bu fəlsəfəyə əsaslanaraq, Azərbaycan bütün beynəlxalq cinayətkarlığın qarşısının alınması strategiyalarına töhfə verməyi dövlət siyasəti hesab edir. İnsan alveri ayrı-seçkilik olmadan istənilən etnik qrupa, istənilən yaşa və istənilən cinsə təsir edə bilən bir cinayətdir; bəzən sərhədləri aşaraq, bəzən də milli sərhədlər daxilində baş verir. Müasir köləlik kimi də tanınan və ümumiyyətlə mütəşəkkil cinayətkar qruplar tərəfindən həyata keçirilən insan alveri, dövrümüzün ən əhəmiyyətli insan hüquqları pozuntularından birini təşkil edir. İnsan alveri, yoxsulluq, müharibə və s. səbəbindən əlverişsiz şəraitdə yaşayan və miqrasiya etmək istəyən insanları istismar etməyə yönəlmiş fəaliyyətlərə aiddir. Xüsusilə, bu, bu şəxsləri daha yaxşı yaşayış şəraiti vəd edilən ölkələrə getməyə aldatmaq və sonra onları vəd edilmiş işə uyğun olmayan işlərdə işləməyə məcbur etmək, onları son dərəcə istismarçı şəraitdə işə götürmək və hər cür qeyri-insani rəftara məruz qoymaqdan ibarətdir. İnsan alveri, cinsindən, yaşından və irqindən asılı olmayaraq milyonlarla insanın qurbanı olan bir cinayətdir. Mövcud məlumatlara görə, hər il orta hesabla 27,6 milyon insan insan alverinin qurbanı olur. Müasir köləlik kontekstində nəzərdən keçirildikdə bu rəqəm 50 milyondan çoxdur. Buraya borc köləliyi, məcburi və uşaq nikahı, uşaq hərbi xidməti kimi müxtəlif insan hüquqları pozuntuları daxildir. Bu cinayətin insan alverçiləri arasında bu qədər populyar olmasının əsas səbəbi, onun ildə orta hesabla 240 milyard dollar potensial mənfəətidir. Çünki, xüsusilə mütəşəkkil və silah və narkotik ticarəti, “miqrant qaçaqmalçılığı” və “insan alveri” təkcə bir və ya bir neçə ölkənin sərhədlərini deyil, demək olar ki, bütün dünyanı əhatə edən bir fenomenə çevrilib.
Miqrant Qaçaqmalçılığı və İnsan Alveri Arasındakı Fərqlər, Miqrant/insan qaçaqmalçılığı dövlətə qarşı cinayətdir, insan alveri isə bəşəriyyətə və insalığa qarşı cinayətdir. Miqrant/insan qaçaqmalçılığı fərdlərin könüllü iştirakına əsaslanır. İnsan alveri məcburiyyət, təzyiq, qəddarlıq və s.-ni əhatə edir.Miqrant/insan qaçaqmalçılığında fərdlər qaçaqmalçılarla əlaqə qurur və hədəf ölkəyə çatdıqdan sonra qaçaqmalçı ilə münasibətlərinə son qoyurlar. Lakin insan alverində fərdlər əvvəlcə könüllü olaraq, aldatma yolu ilə və ya zorla insan alverçiləri ilə əlaqə saxlayırlar və hədəf ölkəyə çatdıqdan sonra insan alverçiləri ilə əlaqə kəsilmir və fərdlərin istismarı başlayır.
Müasir köləlik anlayışı çərçivəsində araşdırılan və ədəbiyyatda dəfələrlə fərdi şəkildə müzakirə edilən cinayət olan insan alveri Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən daha ümumi və beynəlxalq bir anlayış kimi müəyyən edilir. 2000-ci ildə Palermoda imzalanmaq üçün açılmış, Transmilli Mütəşəkkil Cinayətkarlıq haqqında Konvensiyanı tamamlayan, İnsanların, xüsusən də Qadınların və Uşaqların Alverinin Qarşısının Alınması, Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması haqqında BMT-nin Transmilli Mütəşəkkil Cinayətkarlıq haqqında Konvensiyasına (Palermo Protokolu) Protokol insan alverini aşağıdakı kimi müəyyən edir: Güc tətbiq etməklə və ya digər məcburetmə üsulları ilə, adam oğurluğu, fırıldaqçılıq, aldatma, təsirdən sui-istifadə və ya başqası üzərində hakimiyyətə malik olan şəxsin razılığını almaq üçün ödəniş və ya güzəşt almaq yolu ilə istismar məqsədilə insanların cəlb edilməsi, daşınması, köçürülməsi, gizlədilməsi və ya təhvil verilməsi. İstismar, ən azı, başqalarının fahişəliyinin istismarını və ya cinsi istismarın digər formalarını, məcburi əmək və ya köləliyi, köləliyi və ya köləliyə bənzər təcrübələri, köləliyi və ya orqanların çıxarılmasını əhatə edir.
Bu məsələ ilə bağlı beynəlxalq sənədlər və imzalayan dövlətlərə “insan alveri” qurbanlarının insan kimi hüquqlarını qorumaq vəzifəsini qoyan sənədlər aşağıdakı kimi sadalana bilər:
-Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi,
-İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt,
-Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılması haqqında Beynəlxalq Konvensiya,
-İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftar və ya cəza növlərinə qarşı Konvensiya,
-Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiya,
-Miqrant İşçilərin və onların ailə üzvlərinin hüquqlarının müdafiəsi haqqında Konvensiya,
-Köləlik haqqında Konvensiya,
Köləliyin, Kölə Ticarətinin və Köləliyə Oxşar Təsisatların və Təcrübələrin Ləğvi Haqqında Əlavə Konvensiya,
-Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) Məcburi Əmək Haqqında 29 saylı Konvensiyası,
-BƏT-in Məcburi Əməyin Ləğvi Haqqında 105 saylı Konvensiyası,
-Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası (AİHK) və
-Aİ Fundamental Hüquqlar Xartiyası
4 noyabr 1950-ci ildə Romada imzalanmış Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası,
köləliyi, köləliyi və məcburi əməyi qadağan edir və aşağıdakı ifadələrlə məcburi əmək və ya korve hesab edilməyəcək şeyləri müəyyən edir:
4 noyabr 1950-ci ildə Romada imzalanmış Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 4-cü maddəsi, köləliyi, köləliyi və məcburi əməyi qadağan edir və məcburi əmək və ya korve hesab edilməyəcək şeyləri müəyyən edir.
Müvafiq olaraq:
- Heçkim kölə və ya kölə kimi saxlanıla bilməz.
- Heçkim məcburi və ya məcburi işləməyə məcbur edilə bilməz.
- Bumaddənin məqsədləri üçün “məcburi əmək” termini aşağıdakıları əhatə etmir:
İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında
Azərbaycan Respublikasında İnsan Alverinə Qarşı Qanunvericilik
- “AvropaŞurasının insan orqanlarının alverinə qarşı Konvensiyası”nı imzalamaq səlahiyyətinin verilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 08.08.2023 tarixli 4030 saylı Sərəncam
- “AzərbaycanRespublikasında İnsan alverinə qarşı mübarizə üzrə Milli Fəaliyyət Planı”nın (2020-2024-cü illər) təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 22.07.2020 tarixli 2173 saylı Sərəncam
- “Uşaqlarıncinsi istismarı və cinsi zorakılıqdan müdafiəsi haqqında” Avropa Şurası Konvensiyasının təsdiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2019-cu il 22 oktyabr tarixli 1681-VQ nömrəli Qanununun tətbiqi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 31.10.2019 tarixli 1530 saylı Sərəncam
- “AzərbaycanRespublikasında İnsan alverinə qarşı mübarizə üzrə Milli Fəaliyyət Planı”nın (2014-2018-ci illər) təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 24.07.2014 tarixli 667 saylı Sərəncam
- 2011-ciil martın 21-də Abu-Dabi şəhərində imzalanmış “Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin insan alveri ilə Mübarizə üzrə Milli Komitəsi arasında insan alveri ilə mübarizə üzrə əməkdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu”nun təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 07.06.2011 tarixli 445 saylı Fərman
- AvropaŞurasının “İnsan alverinə qarşı fəaliyyət haqqında” Konvensiyasını Azərbaycan Respublikası adından imzalamaq səlahiyyətinin verilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 26.01.2010 tarixli 707 saylı Sərəncam
- AzərbaycanRespublikasının İnsan alverinə qarşı mübarizə üzrə Milli Fəaliyyət Planının (2009-2013-cü illər) təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 06.02.2009 tarixli 133 saylı Sərəncam
- “MüstəqilDövlətlər Birliyinin iştirakçısı olan dövlətlər arasında insan alverinə, insan orqanları və toxumalarının qanunsuz ticarətinə qarşı mübarizə sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş”in icrasının təmin edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 13.06.2006 tarixli 1506 saylı Sərəncam
- “İnsanalverinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı. 04.08.2005 tarixli 272 saylı Fərman
- AzərbaycanRespublikasında İnsan Alverinə qarşı Mübarizə üzrə Milli Fəaliyyət Planının təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. 06.05.2004 tarixli 208 saylı Sərəncam
- BirləşmişMillətlər Təşkilatının «Transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı» Konvensiyasını və onu tamamlayan «İnsan, xüsusən də qadın və uşaq alverinin qarşısının alınması və aradan qaldırılması, buna görə cəzaverilməsi haqqında» və «Mühacirlərin quru, hava və dənizlə qeyri-qanuni daşınmasına qarşı» protokolları imzalamaq səlahiyyətinin verilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı.11.11.2000 tarixli 567 saylı Sərəncam
Uşaqların cinsi istismardan və cinsi zorakılıqdan müdafiəsi haqqında” Avropa Şurası Konvensiyasının təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 22.10.2019-cu il, 1681-VQ saylı Qanun
“Müstəqil Dövlətlər Birliyinin iştirakçısı olan dövlətlərin daxili işlər nazirliklərinin (polisin) insan alveri ilə mübarizədə əməkdaşlığı haqqında” Sazişə qoşulmaq barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 21.12.2012 tarixli 507-IVQ saylı Qanun
“Sosial xidmət haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 30.12.2011-ci il, 275-IVQ saylı Qanun (insan alveri qurbanlarına sosial xidmət məsələlərini nəzərdə tutur.)
Avropa Şurasının “İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında” Konvensiyasının təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 11.05.2010 tarixli 1002-IIIQ saylı Qanun
“Müstəqil Dövlətlər Birliyinin iştirakçısı olan dövlətlərin insan alverinə qarşı mübarizə sahəsində 2007-2010-cu illər üçün əməkdaşlıq Proqramı haqqında” Qərarın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 30.12.2008 tarixli 749-IIIQ saylı Qanun
“Müstəqil Dövlətlər Birliyinin iştirakçısı olan dövlətlər arasında insan alverinə, insan orqanları və toxumalarının qanunsuz ticarətinə qarşı mübarizə sahəsində əməkdaşlıq haqqında” Sazişin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 23.05.2006 tarixli 114-IIIQ saylı Qanun
“İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 28.06.2005 tarixli 958-IIQ saylı Qanun
“İnsan alverinə və fahişəliyin üçüncü şəxslər tərəfindən istismarına qarşı mübarizə haqqında” Konvensiyanın Yekun Protokolunun təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 12.10.2004 tarixli 769-IIQ saylı Qanun
BMT-nin “Transmilli mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı” Konvensiyasının, onu tamamlayan “İnsan alverinin, xüsusən qadın və uşaq alverinin qarşısının alınması, aradan qaldırılması və cəzalandırılması haqqında” və “Miqrantların quru, dəniz və hava ilə sərhəddən qanunsuz keçirilməsinə qarşı” Protokolların təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 13.05.2003 tarixli 435-IIQ saylı Qanun
“Uşaq hüquqları haqqında” BMT Konvensiyasının Uşaq alverinə, uşaq fahişəliyinə və uşaq pornoqrafiyasına dair Fakultativ Protokoluna qoşulmaq barəsində Azərbaycan Respublikasının Qanunu. 02.04.2002 tarixli 285-IIQ saylı Qanun
Azərbaycan Respublikasının “İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında” 28.06.2005-ci il tarixli, 958-IIQ saylı Qanununa əsasən cinayət təqibi orqanının müraciətinə əsasən dövlət orqanları öz səlahiyyətləri daxilində, sığınacaqlar və yardım mərkəzləri isə öz funksiyaları çərçivəsində insan alveri qurbanlarına yardım göstərməlidirlər.İnsan alverindən zərər çəkmiş şəxslərə reinteqrasiya dövründə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə müvafiq olaraq dövlət büdcəsi və digər mənbələr hesabına Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi məbləğdə müavinət ödənilir.Bu Qanun Azərbaycan Respublikasında insan alverinin profilaktikasının, insan alverinə qarşı mübarizənin hüquqi və təşkilati əsaslarını, habelə insan alveri qurbanlarının hüquqi vəziyyətini müəyyən edir, insan alveri qurbanlarının müdafiəsi və onlara yardım göstərilməsi məsələlərini tənzimləyir.
1.0. Bu Qanunda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur:
1.0.1. insan alveri – zor tətbiq etmək hədəsi ilə və ya zor tətbiq etməklə, hədə-qorxu və ya digər məcburetmə vasitələri ilə, oğurlama, dələduzluq, aldatma yolu ilə, təsir imkanlarından və ya zəiflik vəziyyətindən sui-istifadə etməklə, yaxud digər şəxsə nəzarət edən şəxsin razılığının alınması üçün maddi və sair nemətlər, imtiyazlar və ya güzəştlər verməklə və ya almaqla insanların istismar məqsədilə cəlb edilməsi, əldə edilməsi, saxlanılması, gizlədilməsi, daşınması, verilməsi və ya qəbul edilməsi (uşağın istismar məqsədilə cəlb edilməsi, əldə edilməsi, saxlanılması, gizlədilməsi, daşınması, verilməsi və ya qəbul edilməsi, bu maddədə göstərilən üsullardan istifadə olunmasa da, insan alveri hesab edilir);
1.0.2. insanların istismarı – məcburi əmək (xidmət), cinsi istismar, köləlik, köləliyə bənzər adətlər və onlardan irəli gələn asılılıq vəziyyəti, insan orqanlarının və toxumalarının qanunsuz götürülməsi, şəxs üzərində qanunsuz biotibbi tədqiqatların aparılması, qadının surroqat ana kimi istifadə edilməsi, qanunsuz, o cümlədən cinayətkar fəaliyyətə cəlb etmə, habelə insanların digər formada istismar edilməsi (insan alveri 1.0.1-ci maddədə göstərilən üsullarla törədildikdə insan alveri qurbanının istismar olunmasına dair razılığı nəzərə alınmır).
Azərbaycanda da insan alverinə qarşı ciddi mübarizə aparılır. Bununla bağlı respublikamızda hüquqi-normativ baza müəyyənləşdirilib. Azərbaycanda insan alverinə qarşı mübarizənin hüquqi və təşkilati əsaslarını, habelə insan alveri qurbanlarının hüquqi vəziyyətini müəyyən edən “İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında” qanun mövcuddur. Azərbaycanda insan alverinə qarşı mübarizə dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə Baş İdarəsi tərəfindən bu sahədə profilaktik tədbirlər həyata keçirilir, qurbanların müəyyən edilməsi və reabilitasiyası istiqamətində işlər görülür. Qanunvericilikdə insan alveri ağır cinayət kimi qiymətləndirilir və bu əməllərə görə ciddi cəzalar nəzərdə tutulur. İnsan alveri ilə mübarizədə hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyəti ilə yanaşı, ictimai maarifləndirmə də mühüm rol oynayır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında insan alverinə qarşı mübarizəyə dair 2026-2030-cu illər üçün Milli Fəaliyyət Planı”na əsasən ölkəmizdə insan alveri qurbanlarının sosial müdafiəsi və reabilitasiyası tədbirləri davam etdirilir. Fəaliyyət Planına uyğun olaraq, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyində Sosial Xidmətlər Agentliyi tərəfindən insan alverindən zərər çəkmiş şəxslərlə mütəmadi olaraq iş aparılır. Azərbaycanda bu problemlə mübarizədə çoxlu tədbir həyata keçirilir, beynəlxalq əməkdaşlığa töhfələr verilir“İnsan alverinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilmiş, qanunun tətbiqi ilə bağlı çoxsaylı normativ-hüquqi aktlar təsdiq olunmuş, dövlət proqramları həyata keçirilmişdir.Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında insan alverinə qarşı mübarizəyə dair 2026-2030-cu illər üçün Milli Fəaliyyət Planı” çərçivəsində bu sahədə ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. İnsan alverinə qarşı mübarizənin əsas icraçı qurumlarından biri Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə Baş İdarəsidir. Baş İdarə cinayətlərin aşkar edilməsi, insan alveri ilə məşğul olan mütəşəkkil cinayətkar qrupların ifşası, qurbanların müəyyənləşdirilməsi, təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, sosial müdafiə tədbirlərinin həyata keçirilməsi və preventiv fəaliyyət istiqamətində mühüm işlər görür. Azərbaycanda insan alveri ilə bağlı ictimai məlumatlılığın artırılması üçün bölgələrdə maarifləndirici tədbirlər də həyata keçirilir.
s.e.f.d., dos. Murtəza Həsənov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Siyasi İdarəetmə fakültəsinin dekanı