Namiq Tofiqoğlu yazır: Qaranlıqdan işığa: toxum, ad və zamanın sirri…
Bu gecə səmaya baxın. Gördüyünüz ulduzların bəziləri artıq yoxdur. Onların işığı bizə min illərlə yol gəlib, ulduzun özü isə çoxdan sönüb. Biz göyə baxanda keçmişə baxırıq.
Sabah isə bağçada bir toxuma baxın. Torpağın qaranlığında yatan o balaca dənədə gələcəyin bütöv bir ağacı gizlənib. Biz toxuma baxanda gələcəyə baxırıq.
Bu iki mənzərənin arasında insan dayanır: keçmişin işığı ilə gələcəyin toxumu arasında, adı ilə çağırılan, zamanla ölçülən bir varlıq. Bu yazıda dörd sual üzərində düşünmək istəyirəm.
Toxum bizə nə danışır? Torpaq və sudan yaranmayan bir şey varmı? Adımız taleyimizi yazırmı? Zaman kimin üçündür?
Toxumun xəbəri
Toxum torpağa düşəndə əvvəlcə heç nə görünmür. O, qaranlıqda, nəm torpağın içində yatır. Sonra qabığı yarılır, sanki ölür. Və o ölümün içindən incə bir cücərti işığa doğru qalxır.
Bir toxumun cücərisi, əslində, dünyanın necə yarandığından xəbər verir, hətta insanın ana bətnindəki yaranışı kimi.
Üçünü yan-yana qoyanda eyni mənzərə görünür. Toxum torpaqda qaranlığın, istiliyin və suyun içində yetişir. İnsan da ana bətnində qaranlığın, istiliyin və suyun içində formalaşır: bir damladan başlayır, mərhələ-mərhələ böyüyür və bir gün işığa çıxır. Elmin dediyinə görə, kainat da sıx və qaranlıq bir başlanğıcdan genişlənərək bugünkü halına gəlib.
İncildə belə bir söz var: «Buğda dənəsi torpağa düşüb ölməsə, tək qalar; ölərsə, çoxlu bəhrə verər.» Qurani-Kərimdə isə deyilir: «Şübhəsiz ki, toxumu və çəyirdəyi yaran Allahdır» (Ənam, 95). İki kitab eyni mənzərəni göstərir: yaranış qaranlıqda başlayır, işıqda tamamlanır.
Toxum torpaqda, insan bətndə, dünya yoxluğun qaranlığında yetişir. Üçü də eyni qanunla doğulur: qaranlıqdan işığa.
Bu, mənə həm də bir təsəlli verir. Həyatımızın qaranlıq dövrləri, itkiləri, sınmaları bəlkə də sonun deyil, toxumun torpaqda yatdığı vaxtdır. Toxuma baxıb yalnız toxum görən insan bir şey görür. Toxuma baxıb bağı görən insan isə yaranışın sirrini görür.
Torpaq və sudan o yana
Toxumun yolu məni başqa bir suala gətirdi. Əgər dünyanın yaranışı ana bətninə bənzəyirsə, o bətnin maddəsi nədir?
Dünyanın yaranışı ana bətninə bənzəyir. Mənə elə bir yaranış göstər ki, torpaq və sudan yaranmamış olsun.Ətrafımıza baxanda bu suala cavab tapmaq çətindir. Ağac torpaqdan və sudan boy atır. Bədənimizin təxminən üçdə ikisi sudur, sümüyümüzdə, qanımızda torpağın mineralları var. Qurani-Kərim də deyir: «Hər bir canlını sudan yaratdıq» (Ənbiya, 30), insanın isə torpaqdan yaradıldığını xəbər verir. Canlı olan hər şey bu iki ananın övladıdır.
Amma sualı bir addım da dərinə aparanda maraqlı bir şey görünür: bəs torpağın və suyun özü haradan gəlib? Elm deyir ki, suyun tərkibindəki hidrogen kainatın ilk anlarında yaranıb. Torpaqdakı dəmir, bədənimizdəki karbon, nəfəs aldığımız oksigen isə milyard illər əvvəl ulduzların içində bişib, ulduzlar partlayanda kainata səpələnib. Astronom Karl Seyqan bunu bir cümlə ilə deyirdi: «Biz ulduz maddəsindən yaranmışıq.»
Yazının əvvəlindəki ulduzları xatırlayın. Deməli, səmaya baxanda biz təkcə keçmişə yox, öz kökümüzə də baxırıq. Torpaq və su da doğulub, onların da bir bətni olub: ulduzların odu, kainatın ilk işığı. Dini rəvayətlər də torpaq və sudan kənar yaranışdan xəbər verir: mələklərin nurdan, cinlərin isə alovdan yaradıldığı deyilir.Canlı olan hər şey torpaq və sudan yaranıb, torpaq və su isə işıqdan. Yaranışın ən dərin bətni işıqdır.Mənim fikrimcə, sualın cavabı da elə budur. Torpaq və sudan yaranmayan canlı yoxdur, amma torpaq və su da son başlanğıc deyil. Toxum torpağa, körpə bətnə, kainat işığa borcludur. İşıq isə «Ol» sözünə.
Torpaq suya, su işığa, işıq “Ol” sözünə borcludur.
Qaranlıqda doğulan, işıqla böyüyən
Burada maraqlı bir məqamı görməmək olmaz. Toxum qaranlıqda cücərir, amma qaranlıqda böyümür. Torpaqdan başını çıxaran kimi üzünü günəşə tutur. Yarpaq gün işığını tutub fotosintez ilə onu qidaya çevirir, bitki bu işıqla boy atır. Zirzəmidə qalan kartofun cücərtisinə baxmısınızmı? Solğun, uzun, zəif olur və həmişə pəncərədən düşən bir zolaq işığa tərəf uzanır.
İnsan da belədir. Ana bətninin qaranlığında formalaşır, amma doğulandan sonra günəşsiz böyüyə bilmir. Dərimiz gün işığı ilə D vitamini yaradır, o olmadan sümüyümüz möhkəmlənmir. Yediyimiz çörəkdə, içdiyimiz süddə də günəşin enerjisi var, çünki hər canlının qidası son nəticədə bir bitkinin tutduğu işıqdan gəlir.
Qaranlıqdan doğulan hər şey işıqla böyüyür, işıqla ucalır.
Mənim fikrimcə, bu qanun insanın taleyində də işləyir. Hər birimiz həyata bir qaranlıqdan başlayırıq: bilməməzlikdən, qorxudan, çətinlikdən, bəzən də yoxsul bir ocaqdan. Bu qaranlıq ayıb deyil, toxumun torpağıdır. Amma insanı ucaldan onun işığıdır: oxuduğu kitab, ona inanan bir müəllim, ana duası, yaxşı dost, sevgi, iman. Bunlar insanın günəşidir.
Bitki işığa tərəf döndüyü kimi, insan da üzünü hansı işığa tutursa, ora doğru böyüyür. İşıqsız qalan insan zirzəmidəki cücərti kimi uzanır, amma möhkəmlənmir. Qurani-Kərimdə «Allah göylərin və yerin nurudur» (Nur, 35) deyilir. Bu ayəni oxuyanda düşünürəm ki, insanı təkcə günəş yox, ən böyük nur da böyüdür: idrak, vicdan, ruhun işığı.
Taleyin qaranlıq başlanğıcı insanın günahı deyil; onun ucalışı isə üzünü hansı işığa tutmasından asılıdır.
Bu zənciri sona qədər izləyəndə bir həqiqət də aydınlaşır. Qaranlıq yalnız başlanğıcın yeridir, özü heç nəyi böyütmür. Toxumu da, körpəni də, insanın ruhunu da böyüdən işıqdır. İşıq isə özündən yaranmayıb: onu yaradan, ona «Ol» deyən var.
Hər qaranlıqdan doğuş işığa möhtacdır. Hər işıqdan doğuş isə Tanrının varlığının sübutudur.
Ad: ömür boyu çağırılan səs
İnsanın bu dünyada ən çox eşitdiyi səs hansıdır? Mənim fikrimcə, onun öz adı. Hələ dilini açmamış körpə adını ilk dəfə anasının səsində eşidir. Sonra atası çağırır, müəllimi dərsdə oxuyur, dostu küçədən səsləyir, sevən insan pıçıltı ilə deyir. Ömrün sonunda isə adımızı bir daşın üstünə yazırlar. Bizə aid olan hər şey dəyişir, ad isə qalır.
Bəzən olur ki, insanın adı onun taleyini yazır. Adın insan ömür yolunda təsiri hiss edilir.
Bunu niyə deyirəm? Çünki ad təsadüfi bir səs deyil. Valideyn uşağına ad verəndə ona öz arzusunu bağışlayır. «Ümid» deyən ümidini, «Nur» deyən işıq istəyini,
«Qorxmaz» deyən cəsarət diləyini o adın içinə qoyur. Hər çağırışda həmin arzu bir daha səslənir, sanki kiçik bir dua oxunur.
Peyğəmbərimizdən nəql olunan bir hədisdə deyilir: «Qiyamət günü siz öz adlarınızla və atalarınızın adları ilə çağırılacaqsınız, ona görə adlarınızı gözəl qoyun.» Qədim romalılar da «Nomen est omen» deyirdilər: ad bir işarədir. Psixologiya isə bunu öz dili ilə izah edir: insan ətrafındakıların ondan gözlədiyinə bənzəməyə meyillidir, adın mənası da bir gözləntidir. Xalqımız bunu çoxdan duyub və «adını doğrult» deyib.
Amma burada tarazlığı da görmək lazımdır. Şekspirin qəhrəmanı soruşur:
«Adda nə var? Qızılgülü başqa adla çağırsaq da, eyni ətri verər.» Bu da doğrudur.
Gözəl adlı pis insan da, sadə adlı böyük insan da tarixdə az olmayıb. Deməli, ad taleyi təkbaşına yazmır. Ad taleyin ilk sətridir; qalan sətirləri insan öz əməli ilə yazır.Adının mənasını dərk edən insan ona layiq olmağa çalışır, dərk etməyən isə onu sadəcə daşıyır. Bir dəfə özünüzə soruşun: mənim adım nə deməkdir və mən ona layiq yaşayıramı?
Zaman: kimin üçün axır?
Elm bu gün kainatın yaşını təxminən 13,8 milyard il, Yer kürəsinin yaşını isə 4,5 milyard il hesablayır. Bu rəqəmləri dilimizlə deyə bilirik, amma ürəyimizlə hiss edə bilmirik. Yüz illik ömür üçün milyard il anlaşılmaz bir uzaqlıqdır.
Dünyanın yaranışı milyard illərlə ölçülür, amma bu ölçü yalnız insan şüuru üçün var. Tanrı üçün bu əsrlər işıq sürətindədir, bir an kimidir.
Bu fikri mənə fizikanın özü pıçıldayır. Eynşteyn göstərdi ki, zaman hər yerdə eyni axmır: sürət artdıqca zaman yavaşıyır, işıq sürətinə yaxınlaşdıqca isə, sanki, dayanır. Qurani-Kərimdə də belə buyrulur: «Rəbbinin yanında bir gün sizin saydığınız min il kimidir» (Həcc, 47). Elm də, vəhy də eyni həqiqətə işarə edir: insanın zamanı Tanrının zamanı deyil.
İnsan zamanı günəşin doğub-batması, ürəyinin döyüntüsü, üzündəki qırışlarla ölçür. Zaman onun üçün həm də itki deməkdir: uşaqlıq gedir, gənclik gedir, sevdikləri gedir. Bəlkə də ona görə insan zamanı bu qədər ağır hiss edir. Müqəddəs Avqustin min altı yüz il əvvəl yazırdı: «Zaman nədir? Heç kim soruşmasa, bilirəm; soruşana izah etmək istəsəm, bilmirəm.» Biz zamanı ölçməyi öyrəndik, amma onun nə olduğunu hələ də bilmirik.
Bir tərəfdə işıq sürətində axan, insan üçün anlaşılmaz görünən kainat zamanı durur. O biri tərəfdə insan zəkasının məna verdiyi, saatla, illə ölçdüyü zaman. Bu ikisinin arasında bir sual qalır və o sual cavabsız qalır.
İnsanla kainat arasındakı zamanın cavabsız müəmması Tanrının varlığını bir daha sübut edir.
Niyə? Çünki cavabsız sual heçliyin yox, insandan böyük bir varlığın əlamətidir. Zəka cavab tapmayanda bu, onun ayıbı deyil; sadəcə sual ondan böyükdür. Kiçik qab dənizi tuta bilmədiyi kimi, insan şüuru da zamanın sonsuzluğunu tuta bilmir. Amma o sonsuzluğun varlığını hiss edir.
Cavabsız qalan müəmma Tanrının imzasıdır.
Son söz
Dörd sual, bir cavab. Toxum qaranlıqda yatıb işığa çıxır. Torpaq və su ulduzların odunda doğulub. Ad insanı ömür boyu çağıran bir səsdir. Zaman isə insan üçün uzun bir yol, Tanrı üçün bir andır.
Mənim fikrimcə, bunların hamısı eyni həqiqəti danışır: insan təsadüfi bir varlıq deyil. O, toxum kimi əkilib, ulduz kimi yanıb, adla çağırılıb, zamanla sınanıb. Və bütün bu yolun sonunda bir sual qalır. O suala cavab tapa bilmədiyimiz üçün kiçik düşmürük, əksinə, dərk edirik ki, biz bizdən böyük bir nəyinsə parçasıyıq. Toxum torpağın, insan bətnin, dünya işığın övladıdır. Hamısının ilk başlanğıcı isə Tanrının “Ol” əmridir.
Bu gecə səmaya baxanda bunu xatırlayın: o işıqda sizin də bir zərrəniz var.
Müəllif: Namiq Tofiqoğlu