Namiq Tofiqoğlu yazır:Rəhimdən rəhmətə…

Hədis-i qüdsidə belə nəql olunur:”Mən Rəhmanam. Rəhmi Mən yaratdım və ona Öz adımdan ad verdim”.

Bəzən bir sözün içinə bütöv bir həyat yolu sığır. Mənim üçün belə sözlərdən biri «rəhim»dir. Bu kəlməni düşünəndə ana bətnini, insanın ilk evini, ilk sükutunu, ilk qorunmuşluğunu xatırlayıram. Sonra bu sözün qardaşları gəlir: rəhm və rəhmət. Və anlayıram ki, bu üç söz bir-birinə təsadüfən bənzəmir. Onlar insanın doğuşdan mənaya qədər keçdiyi yolun üç dayanacağıdır.

Rəhim: ilk ev…

Ərəb dilində bətn mənasını verən «rəhim» ilə mərhəmət mənasını verən «rəhm» və «rəhmət» eyni kökdən boy atır. Dil insanın yaddaşıdır. O, bəzən filosoflardan əvvəl həqiqəti deyir. Sanki dil bizə xatırladır ki, mərhəmət insanın dünyaya gəldiyi ilk məkanda doğulur.

Rəhim insanın ana bətnidir — onun ilk evi, ilk dünyası. Orada insan heç nə istəmədən hər şeyi alır: istilik, qida, nəfəs, qoruma. Orada qorxu yoxdur, çünki ayrılıq hələ yoxdur. Düşünürəm ki, insanın sonrakı bütün axtarışı bu itirilmiş bütövlüyə yenidən, bu dəfə şüurla qayıtmaq cəhdidir.

Rəhm: təbiətə hörmət…

Doğulduqdan sonra insan yeni bir bətnə düşür — təbiətin bətninə. Torpaq onu yedizdirir, su onu yaşadır, günəş onu isidir. Ana bətnində olduğu kimi, burada da hər şey onun üçün əvvəlcədən hazırlanıb.

Mənim fikrimcə, rəhm Tanrının insanı yaradarkən onun üçün təbiətlə vəhdətdə qurduğu yaşam imkanlarına insanın duyduğu hörmətdir. Rəhm həm də bu imkanları qoruyub yaşatmaq, onlara yeni imkan qatmaq bacarığıdır. Rəhm təkcə zəifə yazığı gəlmək deyil. Rəhm verilənin qədrini bilməkdir. Ağacı kəsməzdən əvvəl onun kölgəsini xatırlamaq, suyu içəndə onun mənbəyinə minnət duymaqdır. Alman filosofu və həkimi Albert Şvaytser bunu «həyata ehtiram» adlandırırdı: yaşamaq istəyən hər bir canlı mənim kimi yaşamaq istəyir. Kim təbiətə rəhm etmirsə, öz bətnini, öz evini dağıdır.

Rəhmət: əməlin sayğısı…

Rəhmət insanın bu dünyada etdiyi yaxşı işə, gözəl əmələ verilən sayğının ifadəsidir. Biz dünyadan köçənin arxasınca «Allah rəhmət eləsin» deyirik. Bu sözün içində böyük hikmət var. İnsandan geriyə nə var-dövlət, nə rütbə qalır — yalnız etdiyi yaxşılığın xatirəsi qalır. Rəhmət o xatirənin adıdır.

Xalq hikməti deyir: «Yaxşılıq et, at dəryaya; balıq bilməsə, Xaliq bilər.» Yaxşı əməl heç vaxt itmir. O, bəzən bir insanın qəlbində, bəzən bir nəslin yaddaşında, bəzən də kainatın görünməyən dəftərində yaşamağa davam edir.

Yolun yolçusu…

Beləliklə, qarşımızda bir yol açılır: bətndən təbiətə, təbiətdən əmələ. Qorunmaqdan qorumağa, almaqdan verməyə.

Rəhimdən rəhmə, rəhmdən rəhmətə gedən yolun yolçusu olmaq Tanrının insana verdiyi bəxşişdir. Bu bəxşiş hamıya verilir, amma hər kəs onu açıb baxmır. Bu yolu özünə yol seçən, onu idrak edib üzərində təfəkkür edən insan özünü dərk etməyə başlayır. Qədim Delfi məbədinin girişində yazılmışdı: «Özünü tanı.» Sufilər isə əsrlərdir başqa bir sözü dilə gətirirlər: «Özünü tanıyan Rəbbini tanıyar.» Bu iki hikmət eyni qapını göstərir: Tanrıya gedən yol insanın öz içindən keçir.

Məqam

Özünü dərk edən insanın kainatla və Tanrı ilə əlaqəsi açılır və o, bir məqama çatır. Bu məqama çatan insan arzu və istəklərinin gerçəkləşməsindən doğan xoşbəxtliyi yaşayır. Sufi təlimində məqam insanın ruhi yolda qazandığı və qoruduğu daimi mərtəbədir. Hal gəlib-gedir, məqam isə qalır. Mənim düşüncəmdə bu məqam bir sirr deyil, bir aydınlıqdır. İnsan nə istədiyini, niyə istədiyini və nəyə layiq olduğunu dərk edir. Belə insanın arzusu artıq boş xəyal deyil. O, idrakdan doğduğu üçün gerçəkləşməyə yol tapır. Arzunun gerçəkləşməsi möcüzə deyil, dərkin bəhrəsidir.

Təfəkkür — təşəkkür

Alman filosofu Martin Haydegger qısa, amma dərin bir söz deyib: «Düşünmək təşəkkür etməkdir» (Denken ist Danken). Alman dilində bu iki söz eyni kökdən gəlir — eynilə rəhim və rəhmət kimi.

Mənim fikrimcə, insan təbiətlə öz harmoniyasını kəşf edib özünü təfəkkür etdikdə, bu təfəkkür Tanrıya ən böyük təşəkkür olur. Dua ilə edilən şükür var, bir də dərk ilə edilən şükür. Gözəl bir mənzərə qarşısında susub düşünən insan, bir yarpağın quruluşuna heyran qalan alim, öz qəlbinə baxıb orada kainatın əksini görən insan — hamısı şükür edir. Spinoza Tanrını təbiətlə bir gördüyü üçün «Tanrı, yəni Təbiət» (Deus sive Natura) deyirdi. Bu baxışla təbiəti dərk etmək Tanrını dərk etməkdir, Tanrını dərk etmək isə Ona şükür etməkdir.

Təsadüfsüz dünya…

Doğulduğumuz məkan, yaşadığımız və hiss etdiyimiz təbiət, qarşılaşdığımız insanlar — heç biri təsadüf deyil. Bunların hamısı Tanrının bizə öz yaşam fəlsəfəmizi kəşf etməyimiz üçün verdiyi seçim imkanıdır. Dağ kəndində doğulan uşaqla dəniz sahilində doğulan uşaq dünyanı fərqli dillə öyrənir. Birinə qayanın səbri, digərinə dalğanın ritmi dərs verir. Həyatımıza girən hər insan isə bir güzgüdür: bəzisi bizə gözəlliyimizi, bəzisi yaramızı göstərir. Eynşteyn başqa bir münasibətlə demişdi ki, Tanrı zər atmır. Mən bu sözü insan taleyinə də aid edirəm. Həyatımızdakı heç bir görüş, heç bir məkan boş yerə deyil. Onların hər biri bizə özümüzü kəşf etmək üçün verilmiş bir sualdır.

Hər imkan bir imtahandır…

Hər imkan bir imtahandır, hər imtahan insan üçün bir imkandır. Varlıq da imtahandır, yoxluq da. Sağlamlıq da, xəstəlik də. Sevinc də, kədər də. Quranda deyilir ki, Tanrı hansımızın əməlcə daha gözəl olduğunu sınamaq üçün ölümü və həyatı yaratdı (Mülk, 2). Demək, həyatın özü bir imtahan meydanıdır. Amma bu meydanda heç bir sınaq boş yerə verilmir.

Hər imtahan bizə yeni bir imkan qazandırır və biz bu imkanla daha böyük imkanlar qazanırıq. Bunu ilk addımlarını atan uşaqda görmək olar. O, yıxılır — bu, onun ilk imtahanıdır. Ayağa qalxanda isə qarşısında yeni bir dünya açılır: indi o, qaça, uzağa gedə, əvvəl əli çatmayan şeylərə çata bilir. Yeriməyi öyrənən uşaq qaçmaq imtahanına, qaçmağı öyrənən isə daha böyük yollara hazırlaşır. Hər qələbə növbəti, daha böyük imtahanın qapısını açır. Hər yeni imtahan isə daha geniş imkanın açarını özündə daşıyır.

Həyat sanki bir pilləkəndir. Hər pillə bir sınaqdır, amma onun üstünə çıxan insan daha yüksəkdən baxır, daha uzağı görür. Aşağıda dayanan üçün pillə maneədir, yuxarı qalxan üçün isə dayaq.

Bu imkanlı, imtahanlı dünyada qalib gəldiyimiz hər mövzunun, hər kəşfin də qalibi oluruq. Mənim fikrimcə, qələbə bir anlıq sevinc deyil, qazanılmış bir mülkdür. Bir dəfə qorxusunu yenən insan o qorxunun bütün sahəsinə sahib olur. Bir həqiqəti kəşf edən insan o həqiqətin bütün nəticələrinin varisi olur. Odu ilk dəfə əlinə alan insan təkcə istiliyi qazanmadı. O, yeməyi bişirməyi, metalı əritməyi, gecəni işıqlandırmağı da qazandı. Bir qələbənin içində yüzlərlə gələcək kəşf yatır.

Kyerkeqor gündəliyində yazırdı ki, həyat yalnız geriyə baxanda anlaşılır, amma irəliyə doğru yaşanmalıdır. İmtahanın içində olan insan çox vaxt yalnız çətinliyi görür. Sonra geriyə baxanda anlayır ki, o çətinlik ona ən böyük imkanı bəxş edib. Quranda da deyilir: «Həqiqətən, hər çətinliklə bərabər bir asanlıq vardır» (İnşirah, 5–6). Çətinlik özü ilə birlikdə çıxış yolunu da gətirir. Sadəcə insan onu görmək üçün gözünü qorxudan ayırmalıdır.

Qorxunun qapısında iki yol

İnsanın qarşısına çıxan ilk qorxu onu çarəsiz qoyur. Bu çarəsizlik anında iki yol açılır.

İnsan ya qorxunun üzərinə gedib onun qalibi olur, ya da qaçaraq onun məğlubu. Bütün kəşflər və qələbələr məhz bu iki seçimin incə nüansında gizlənir. Danimarkalı filosof Syoren Kyerkeqor həyəcanı «azadlığın başgicəllənməsi» adlandırırdı. Uçurumun kənarında dayanan insanın başı yalnız düşməkdən qorxduğu üçün gicəllənmir, həm də atılmaq azadlığına malik olduğu üçün. Qorxu, əslində, seçim qarşısında dayandığımızı göstərir.

Seneka dostu Lusiliyə yazırdı ki, biz çox vaxt gerçəklikdən deyil, təxəyyülümüzdən əzab çəkirik. Qorxunun üzərinə gedən insan çox vaxt görür ki, qorxduğu şey təsəvvür etdiyi qədər böyük deyilmiş. Qaçan isə qorxunu ömür boyu arxasınca aparır, çünki qaçdığı şey kənarda yox, öz içindədir.

İlk insan ildırımdan qorxub mağaraya sığındı. Amma bir gün onlardan biri ildırımın yandırdığı ağacdan odu götürüb mağarasına apardı. Bəşər sivilizasiyası o bir addımdan başladı. Nitşenin dediyi kimi: «Məni öldürməyən şey məni daha güclü edir.»

Son söz…

Rəhimdə başlayan yol rəhmətdə tamamlanır. Ana bətnində qorunan insan təbiətin bətnində qorumağı öyrənir, qoruduqca yaxşılıq edir, yaxşılıq etdikcə rəhmətə layiq olur. Bu yolun hər addımında qarşımıza qorxu çıxır. Hər qorxu bir seçim, hər seçim bir kəşfdir.

Bu yolu keçən insan bir gün anlayır ki, ən böyük rəhmət özünü tanımaq imkanının özüdür. Rəhimdən rəhmətə gedən yol, əslində, qorxudan idraka, idrakdan isə şükrə gedən yoldur.