Alban xalqlarının musiqi mədəniyyəti-ELMİ YANAŞMA

          Azərbaycanın  Kəlbəcər, Zaqatala, Qax, Şəki, Balakən və s. rayonlarında   azərbaycanlılar    digər  azsaylı  xalqlarla  birgə  yaşayan  etnik  xalqlar    Qafqaz  Albaniyasının tərkib  hissəsi  kimi  tarixə  həkk olunmuşlar.  Bu  etnik  qruplardan  biri  qədim alban  tayfasından   olan  ingiloidlərdir. Böyük  Qafqaz  dağlarının  dağətəyi   bölgəsində  yaşayan  ingiloy   xalqı   əsasən  müsəlmanlardır    çox  az  bir  hissəsi  xristiandır. Xristian  ingiloylar  gürcü  dilinin  cənub  dialektində  danışırlar.

        Bu gün  qədim  Qafqaz  Albaniyasının  bir  qolu  olan  etnik  azlıq  təşkil  edən  ingiloyların  milli  adət – ənənələrinin    qorunub  saxlanılması  sayəsində  dövlətimiz  bir  sıra işlər  görmüşdür.   İngiloyların  yaşadıqları  rayonlarda  əhalinin  əsas  hissəsini  azərbaycanlılar  təşkil  etsə  də,  bu  bölgələrdə  onlara  aid müxtəlif  tədbirlər  həyata  keçirilir.  Qəbələ  rayonunda  fəaliyyət  göstərən  folklor  kollektivləri ,  kəndirbazlar  qrupu, zurnaçılar  dəstəsi, “ zopu – zopu”  xalq  kollektivi  həmin  bölgədə  milli  adət – ənənlərin  təbliğində  mühüm   rol  oynayırlar.   Qax  rayon  Tarix – Diyarşünaslıq    muzeyində  milli adət – ənənələri əks  etdirən  sərgilər  təşkil  edilmiş,  bölgədə  yaşayan  azsaylı  xalqların  mədəniyyətinin  təbliğinə      yaddaşlarda  qalmasına  diqqət  yetirilmişdir.    Bu  gün  qədim azsaylı  xalqlar ölkəmizdə  tam  əmin –amanlıq    şəraitində  yaşayıb   yaradırlar.   Digər  etnik  qruplarla  yanaşı  ingiloy  xalq  musiqisi də  qorunub  saxlanır.  Bir ingiloy  xalq   mahnısının  həm  mətn, həm    not  versiyasını  nəzərinizə  çatdırmaq  istəyirəm.

              İngiloy  mahnısı:

              “Aliabatı”

   Lamaz – lamaz  saxləbi,

  Lamaz – lamaz  kaləbi,

  Saxəliyani,  Aliabati,

  Kortsiliani,  Aliabati,

Nəqarət:

Mudam   məşən saxəlzə davpitsav,

Çəm  xoşiyani, Aliabati

Çəm  oxşiyani,Aliabati

                                               

                               İndi isə  not  variantı:

          Azərbaycan   tarixən  bir çox  xalqların,etnik  qrupların  məskunlaşdığı  məkan  olub.   Onlar  əsrlər  boyu  özlərinin  etnik  xüsusiyyətlərini,  dini  inanclarını,  adət – ənənələrini   qoruyub  saxlayıb       bu  günümüzədək  yaşadıblar.Ölkəmizin   zəngin  tarixə  malik  azsaylı  xalqlarından  biri    udinlərdir.  Vaxtilə  qədim  Azərbaycan  dövlətinin – Qafqaz  Albaniyasının  sakinləri  olmuş  udinlər  hazırda  kompakt  şəkildə  (təxminən  4500 nəfər)  Qəbələ  rayonun  Nic    kəndində  yaşayırlar.   Bundan  əlavə,  Oğuz  rayonunda  100  nəfərədək  udin  qeydə  alınıb.

        Bu  xalqla  bağlı  XIX  əsrdən  etibarən  aparılan  tədqiqatlar  göstərir  ki, udinlər    Azərbaycanın  Qafqazdilli   aborigen   etnoslarındandır.  Tarixə  nəzər  saldıqda  bəlli  olur  ki,  udinlər  eradan  əvvəl  IV  əsrdən  eramızın  VII  əsrinədək  mövcud  olan   Qafqaz  Albaniyası   dövlətində  mühüm  rol   oynayıblar. Onlar  haqqında  ilk  yazılı  məlumat eradan əvvəl  V  əsrdə  yaşamış  Yunan  tarixçisi   Herodotun  əsərlərində  yer  alıb. Udinlərlə  bağlı  ən  müfəssəl  məlumat  isə  eramızın  VII  əsrində  yaşamış  Azərbaycan  (alban) tarixçisi  Musa  Kalankatuklunun  “Alban  tarixi”  əsərində  verilir.

        Udinlər  bu  illər  ərzində   özlərinin  mədəniyyətini,  adət – ənənələrini,  dini  inanclarını (IV əsrin   əvvəllərində  xristianlığı  qəbul  ediblər) ,  ən  əsası  isə, dillərini  qoruyub  saxlayıblar.   Bununla  yanaşı,   onlar    Azərbaycan  ərazisindəki  türkdilli  qəbilələrlə    qaynayıb  qarışaraq   əsrlər  boyu  dinc  şəraitdə  yaşayıblar.Əlbəttə,  xalqın   kimliyini  sübut  edən  amillərdən  biri    onun  əsrlər  boyu  yaratdığı  maddi  mədəniyyətidir. Milli   geyim, mətbəx,  müxtəlif  mərasimlər, yaşayış  tərzi  və s. hər  bir  xalqı   fərqləndirən  xüsusiyyətlərdir.    Udinlər  bu  günədək  özlərinin  ənənəvi  milli  geyimlərini,  adət – ənənələrini,mərasimlərini  qoruyub  saxlayıblar.  İndi  bir  udin  mahnısının  mətn    not  versiyasını  nəzərinizə  çatdırıram.

                                           Udin mahnılarından  ibarət  popurri:  

Taesuna  ceyrane boyaxun  çinar,

Pumox  oxşare  marala,  ay  xüyar.

Uşkun  dabanexun  tapsun  vastane,

Bexsun axşumsun  upsun  vastane.

 Uşe gena bez fikire  hun,hun, hun,

Baskatanal  bez  nepeboş  hun,  hun, hun,

Bezi yaşaşiyal   mənə  hun, hun,  hun,

Bezi miklux,  bezi   kədər   hun,hun,hun,

Zubokaz   oçal   hun  baka  bezi  beq,

Zubokaz  vardnaxod  hun  baka bezi  vard.

Zubokaz  xaş hunbaka  muçuli,

Hun  baka  hava   zu nəfəs  əvnaz,

Hun zaxu  zu  vaxun  eytağen  sunaxu,

Tağen  Nija  aken  boşamin  taraken.

Erenluxone  göçinen,

Var durxone  baxçinen.

Gözəl  xoal  dəstinen,

Buruxmux   xone  görçinen.   

       Udin  xalqı   ailə – məişət məsələlərində , nişan    toy   mərasimlərinin  keçirilməsində  qədim  adətlərini  bu  gün    yaşadırlar: “Təkcə  belə  bir  faktı  xatırlatmaq   kifayətdir   ki,  udinlər  qədim   Azərbaycan  rəqslərini, o  cümlədən   hələ  10  min  il  bundan  əvvəl  Qobustanın  qayaüstü  rəsmlərində əks  olunmuş “Yallı”   rəqsini   bu  gün    toy    şənliklərində  ifa  edirlər.”

       Udinlərdə  toy  adətləri, “Xüyər  zombaksanı”,  “Xozamandluğ”,  “Baliğa”  adlanan  mərhələlərdən  ibarətdir.  Toylar  “Taraxmoy”  havasının  çalınması  ilə  başlayır    bir  qayda  olaraq iki  gün – bazar    bazar  ertəsi  davam  edir. Musiqi  səsi  ilk   olaraq  oğlan  həyətindən   eşidilməlidir,  əks  halda  bu  yaxşı  hal  hesab  olunmur. Toy  hər  iki  tərəfdə   eyni  vaxtda  başlanır,   toyun başa  çatmasına  bir – iki  saat  qalmış  oğlan  evinin  adamları  gəlini  gətirmək  üçün   qız  evinə  gedir. 

       Yaşlı   sakinlərin  verdiyi  məlumata  görə,  udinlərin  əsasən iki  bayramı  olub    onların   əsasını  da  din  təşkil  edib.   Bayramlardan  biri  “Gömart”  adlanırdı. Adətə  görə   imkanı  olanlar  bu  bayramda  qoç  kəsib,  tanrının  adına  kasıb – kusuba  paylayardı. 2 ci  bayram  yazın,  baharın gəlişi  zamanı  keçirilərdi.  “Joğulun  axsibay”, yəni  yaz  bayramı  adlanan  mərasim  mart  ayının  ortalarında  qeyd  olunardı.  Bu  bayram azərbaycanlıların   Novruz bayramına  bənzəyir.  İndi  isə, mən  udin  mahnısının  not  versiyasını  nəzərinizə  çatdırım.

 

         Udinlər  arasında  mövcud   olan  xalq  bayramlarından  biri    “Mayin axsibay” , yəni  qara  bayramdır. Udin  ənənəsinə  görə  bu  bayram  bazar  günündən  başqa  hər  adi  gündə  keçirilə  bilər. Bu bayramda  yeddi  gün  pəhriz  tutula  bilər.   Digər  bir  bayram   “Tərəmə”  adlanır.   Sentyabr  ayının  24 də keçirilən  bu  ənənəvi  bayram  qədim  udin  xalqının  əziz  bayramlarından  biridir. Çünki,  bu  bayramda  onlar   öz  ölülərini  yad  etmək  üçün  məzarlığa  gedirlər.  Daha  bir    qədim  bayram,   “Xaçği”  adlanır.  Bu bayramda  əvvəlcə  kişilər ,  sonra  qadınlar  axar  çaydan  evlərinə  su  gətirirlər. Yanvar   ayının   12 sində  keçirilən  bu bayramı  onlar  saflıq,  təmizlik  bayramı  adlandırırlar.

       Tarixi    etnoqrafik materiallardan  məlum  olur  ki,  udin  toylarında  demək  olar  ki,  Azərbaycan  rəqsləri, Azərbaycan  mahnıları  ifa  olunur. Hətta,    məşhur  Azərbaycan  rəqsi  olan  “Vağzalı”  musiqisinin    sədaları  altında  gəlin ,  bəy  tərif  olunur. 

       Qəbələ  rayonunun  Nic  kəndində  yaşayan   qədim  udinlilər  “Cotari” adlanan   alban   kilsəsində  təşkil  olunan  bayram    mərasiminə  dini  ayinlər  icra  etmək  üçün  toplaşırlar.  Dini  ayinlərin  oxunuşundan  sonra,  “Kala  axsibay”    adlı  bayram  şənliyi  başlayır. Şənlikdə  udin  camaatı  yeyib,  içib   şənlənir     bir – birinin  arxasınca  qədim  udin  xalq  mahnılarını  səsləndirirlər. 

      Qədim  tarixə  malik  olan  Nic  kəndində  xeyli  alban  abidələri  aşkarlanıb.  Burada  Abdallı  adlanan  ərazidə   torpaq  qəbirlər  vardır. Ağdəlləhli    adlandırılan  ərazidə    1228  ci  il tarixli  qəbir  daşları   aşkarlanmışdır.     Bundan  başqa,  kənddə  qədim  alban   kilsəsi,  “Daş  bulaq”  adlandırılan   çeşmə  qorunub  saxlanılır. 

      Qafqaz  Albaniyası  xalqlarının   daha   bir qolu –  nümayəndəsi  avarlardır. Bu  barədə  tarixçilərimiz belə  yazır: “ XIX  əsr  rus  mənbələrində  bütün  Dağıstan  xalqlarının,   eyni  zamanda,  avar    saxurların,  “Car  ləzgiləri”    ya  ləzgi  adlandırılması  Rusiya  İmperiyasının   milli –  müstəmləkə  siyasəti  ilə  bağlı  idi.  XIX  əsrdən   etibarən  Qafqazı  işğal  edən   Rusiya  imperiyası  bu  ərazidə  “Parçala,  hökm  sür”   milli – müstəmləkə   siyasətini  həyata   keçirərək  əsrlərlə  mehriban  qonşuluq  münasibətləri  ilə  yaşayan  qardaş  xalqları  arasına  ədavət  toxumu  səpməyə  çalışırdı. Azərbaycan  türkləri  ilə  bərabər, avar,  ingiloy,  udi ,  saxur,  rutul  kimi  müxtəlif  azsaylı  xalqların da  yaşadığı  Azərbaycanın    Şəki – Zaqatala  bölgəsində  Rusiya  İmperiyası  daha  məkrli  dini – milli   siyasət aparırdı. Çünki,  Azərbaycanın  şimal –  qərbində  yerləşən  bu  ərazi    Rusiya  üçün  xüsusi   hərbi   strateji  əhəmiyyət  daşıyırdı.    Bu  müstəmləkə  siyasətinə  xidmət  edən  imperiya  tarixçiləri    Azərbaycanın  qədim  türk  yurdu  olmasını  hər  vasitə  ilə  unutdurmağa  çalışırdılar.    Bu  məqsədlə  Azərbaycan  türklərini  rus  tarixçıləri  “tatar”,  “muğal”,  “radar”, “tərəkəmə”   kimi  müxtəlif  adlara  bölərək,  onların  bu  ərazilərə  “gəlmə”    azsayda  olduğunu  sübut  etməyə  çalışırdılar.  Şəki – Zaqatala  bölgəsində  məskun  olan  avar,  saxur,  rutul  kimi  etnosların  da  adlarının  tədricən  yaddaşlardan  silinməsi  məqsədilə  XIX  əsr  rus  mənbələrində  bu  xalqlar  “Car  Balakən  ləzgiləri”  adı  altında  ümumiləşdirilirdi. Beləliklə     bu   etnosların  etnik  mənşəyini   unutdurmağa  çalışırdılar.

     Qloballaşan  dövrdə,  texnikanın   sürətlə  inkişaf  etdiyi  bir  zamanda  qədim  Azərbaycan  tariximizi  unutmamaq, tarixin  səhifələrini  vərəqləmək  hər  bir  azərbaycanlının  borcudur.   Tariximizi  bilmədən,  mədəniyyətimizi, adət – ənənələrimizi,  musiqimizi də  bilə  bilmərik. Buna  görə  mən,  qədim  Qafqaz   Albaniyasının       azsaylı  etnik   xalqları  haqqında ,  az  da  olsa,  arayış  vermək  istərdim .

     “Azərbaycan  tarixşünaslığında  avarların  etnik  tarixinin  araşdırılması  işində  müxtəlif  istiqamətli  tədqiqatlar  mövcuddur.  Bu  problemlə  bağlı  bir  sıra    tədqiqatlarla  Qafqaz  avarları  ilə   türk  avarlarının  bir – birindən  tamamilə  fərqli  etnos  olduğu  mövcuddur.   Bu  konsepsiyaya  görə, Qafqaz  avarları  qədim  mənbələrdə  Lbin,  Silu  adları  ilə  məlum  olan   qədim Azərbaycan  dövləti   Qafqaz  Albaniyasının    Lpina  vilayətində  məskunlaşmış  etnosların  varisləridir.  Dağıstan  avarları  ilə  türk  avarları  fərqli  etnoslardır. (  Qeybullayev,151-152-154;  Sumbatzade  1990;82;  Dünya  Halkları  Ansiklopedisi;  1998; 16;)

    Avar  xalq  mahnısı  olan  “Bersinay” ı  həm  mətn,  həm də  not  variantlarını  göstəririk:

 

                                    Avar mahnısı: “Bersinay”

                                                           

Bersinay,  yasay  ika  yeraki,  bersinay,

Di dord dura karaki,  bersinay.

Bersinay, ol  haravxa  dir  dardud, bersinay

Tso  darmon   haburaki,  bersinay

Tso  darmon haburaki,  bersinay.                                II

                                                                           Bersinay, yo  mun  dey  yeraki,bersinay,

                                                                          Hab  dunyol  dika  duyol, bosila.

                                                                          Hab dunyol  dika  duyol,bosila.

                                                                          Bersinay, yo mun dey  yeraki,bersinay,

                                                                          Hab  dunyol  dika,  bosila.

                                                                          Hab  dunyol  dika  duyol, bosila.

   

                    III                                                                                                                  

 Bersinay,  yağgi   ya  yekkzi  mul,  bersinay,

Tso  ortsa  an  yekzi  mun,  bersinay,

Tso  ortsa  an  yekzi  mun,  bersinay

,Bersinay,  xad  yeksi  şun   heaki,  bersinay,

  Migik  avgi  yekzi  mun,  bersinay,

Migik avgi  yekzi  mun,  bersinay.

 

   Azərbaycanın tarixən  müxtəlif  dil  ailələrinə  məxsus  olan  xalqların  məskəni  olduğunun  bir  daha  sübutunu  görürük.   Uzun  əsrlər  boyu  azəri  türkləri  ilə    bir  yerdə  yaşayan   saxurlar,  rutullar  toy  adətlərində, el  şənliklərində,  mərasimlərdə  və s.   özünəməxsusluqlarını  qoruyub  saxlaya  bilmişlər. Qədim  Qafqaz  Albaniyasının  daha  iki  etnik  tayfası  olan  saxur    rutullar  öz  milli  adət –  ənənələri  ilə  yanaşı,  Azərbaycan  adət – ənənələrinə    yiyələnmiş    bu  mədəniyyəti  mənimsəmişlər. Daha  bir  xalq  mahnısı,  saxur mahnısının  mətnini  nəzərinizə  çatdırım:

 

       Saxur  mahnısı:      “Salam  Malik” 

 

Akkaska  balkan  abı,  salam  Malik,  salam  Malik,

Qırğınbı  çilka  sabı, toli  Malik,  toli  co.

Deşeyir  dideşeyir,  salam  Malik,  salam  Malik ,

İştağ  valka  vu  abı,  toli  Malik,  toli  co.

 

                                              Nəqarət:

 

                               Salam  Malik,  salam  Malik,

                               Ay – li – lay – li,  lay – li – lay,

                               Toli  Malik,  toli  co.

 

                                               II

 

 Akkaska  şıt  abayle,  salam  Malik,  salam  Malik,

Çocun  kağır  acaka,  toli   Malik, toli  co. 

İçin  cavab  acaka,  salam  Malik,  salam  Malik,

 Elçivalıs  abayke,  toli  Malik,  toli  co.

 

 

 İndi isə  not  variantını göstərək:

 

       Biz,  daha  bir  mahnı,  rutul  mahnısının   mətnini  nəzərinizə  çatdırırıq.

Rutul  mahnısı:“Bıçədi  riş”

                                 I

 Dağıstanad  bıc  kaldı, ay  biçədi  riş,

Yeylaxanad  xəd  kaldı,  ay  biçədi riş,

 

                                            Nəqarət:

                            Suvumudu  ceyran  kaldı,

                              Dərdimid  dərman  kaldı

                              Masarud  almaz  kaldı,

                              Ay  xaşdi  ləzgiyədi  riş.

                                II

  Ğudu  cubra  irhuz  yi,  ay  bıçədi  riş,

  Ğudu dərdə  irhur    yi,    ay   bıçədi  riş.       

Not variantı:

     Azərbaycan  Respublikası  polietnik  dövlətdir. Qədim  tarixi  olan  odlar  diyarımızda   azərbaycanlılarla  birgə   yaşayan  xalqlar –  ruslar,  tatarlar,  gürcülər, avarlar,  saxurlar,  rutullar,  ingiloylar, talışlar,  ləzgilər, udinlər    başqaları  milli – mədəni    folklor  ənənələrinin  qorunub  saxlanılması    inkişafı  üçün  əlverişli  şəraitdə  məskunlaşmışlar. Yuxarıda  verdiyimiz   mətn və not  yazılarında  azsaylı  xalqların    etnik  qrupların  mənəvi  irsini  əks  etdirən  rəngarəng  musiqi   nümunələri  öz  əksini  tapır.

   Azərbaycan   xalq mahnıları   qədim dövrlərdən  yaranaraq,  təkmilləşərək,  yaddaş  vasitəsilə  nəsildən – nəsilə  ötürülərək  bu  günkü  günümüzə  qədər  bizlərə  gəlib  çatmışdır. Biz  sənət  adamlarının  borcu  isə  bu  milli  sərvətlərimizi  gələcək  nəsillərə  ötürmək    onu  unutdurmamaqdır.

 

 

Sehranə Kasimi

AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutu

”Qafqaz Albaniyasının incəsənəti və memarlığı” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent