Qədim Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsinə dair-II hissə

116

QƏDİM  QAFQAZ ALBANİYASININ TARİXİ-MƏDƏNİ İRSİNƏ DAİR-II hissə

Alban xaçı  dünyada  yeganə  xaçdır  ki,  xristianlığaqədərki  inamların və  kainatı  dərketmənin  əlamətlərini  özündə  cəmləşdirən  işarələrə  malikdir.   Bu  xaçların  bütün  kompozisiyaları   günəş,  işıq,  nur  və  məhsuldarlıq,   göylə  yerin  əlaqəsi  simvolu   kimi   əks  olunmuşdur.

Araşdırmalar  nəticəsində  mütəxəssislər    belə  qənaətə  gəlmişlər  ki,   alban   xaç  daşları   Cənubi  Qafqazın  ərazisinə  səpələnmiş  və  əsasən  4  qrupa  aiddir:    Xaçın ,  Artsak,  Cuğa  və  Yenivəng  xaç  daşları.

       Xaçın   xaç  daşları  Xaçın   alban  knyazlığı   dövründən  yadigar   qalmış  xaç   daşları   Kəlbəcər   rayonu  ərazisində  tapılmışdır.  Xudavəng  monastr  kompleksində  2  yanaşı  xaç  daşları    Xaçın  xaç  daşlarıdır.

      Yenivəng   xaç  daşları  Qərbi  Azərbaycan  ərazisidir.(indiki  Ermənistan). Yenivəng  xaç  daşları  kompozisiya  həlli  baxımından  Cuğa  xaç  daşına  bənzəyir. Bu  daşların  əksərində  1-ci  yerdə  tanrı  fiquru  yerləşir.   Hazırda  ermənilər  bu  məbədi  Noravənd  adı  altında    bütün dünyaya  qədim  erməni  məbədi  kimi   təqdim  edirlər.  Yenivəng  xaç  daşlarının  əsas   səciyyəsi  və  fərqləndirici   cəhəti    xaçın  təpə  hissəsində  kişi  sifətinin  təsviridir.   Onun  başı  üzərində  ay, çox  güman  ki,  mitraist   haçalar  yerləşir.  Ən  son   Yenivənd  xaç  daşları  XIII  əsrə  aiddir.   Əksərinin   üzərində   alban  yazıları  olan   bu  xaç  daşları   əraziyə   ermənilərin  köçürülməsindən  sonra  ya  tamamilə   məhv  edilmiş,  ya  da  alban   yazıları  silinərək,  daşların  tarixi  əhəmiyyətini  itirilmişdir.  Tarixçilərimizin  qeyd  etdiyi  kimi,    hələ  SSRİ  dövründə  tarixi  əhəmiyyətli  bu  alban  bədii  sənət  nümunələri   xüsusi  canfəşanlıqla  Ermənistana    daşınmışdır.

Digər  xaç  daşlarından   biri  də   Arsak  xaç  daşlarıdırQarabağ  ərazisində   aşkarlanmış  və  ermənilər  tərəfindən  oğurlanaraq,  Eçmiədzinə  aparılmış   xaçvari  Artsak  xaç  daşı   olduqca  maraqlı  və  orijinaldır.   Ermənilər  bu  daşları  erməni  təfəkkürünün   bədii  nümunəsi  kimi   təqdim   edirlər.   Lakin,  bu  daşın  forması  xaç  şəkilli  olmasına  baxmayaraq,   stellanın  ortasında   3  dairədən  ibarət  böyük  xonça  vardır.  Orta  dairə  8  bərabər  hissəyə  bölünmüş  həndəsi hörmə  şəklində  naxışlanmışdır.

Nəhayət,  4-cüsü   Cuğa   xaç  daşlarıdır. Güney  Azərbaycanla  sərhəddə  Araz  çayının  sahilindədir.  Cuğa  xaç  daşlarında    bunlar  təsvir  olunur:   2  qanadlı  əjdaha  qarşı – qarşıya  durmuş,  bədənləri  buynuz  zirehlə  örtülmüş  və  onların  açıq  ağızları  yana  çevrilmişdir.    Bu  iki  əjdaha  arasında  qanadlı  halə,  yaxud  da,  haləyəbənzər  saçı  olan  kişi  başı  təsvir  olunub.  İkonoqrafik  əlamətlərə  görə, o,   İsa  peyğəmbərin  başına  bənzədilir.  Çox güman  ki,  əjdahalar  İsanı  mühafizə  edir. Arxeoloqlar və tarixçilər  qeyd  edirlər  ki,  bu  mürəkkəb  təsvirdə  bir  neçə  din  və  etiqadın  –  zərdüştlük,  mitraizm, xristianlıq,  islam – birləşmələrindən   yaranan  simvolik  qrup  alban  sənətkarları  tərəfindən  təsvir  edilmişdir.   Bu  kompozisiyalar  bir  xalq  içərisində  müxtəlif  dinlərin  mövcud  olmasını  sübuta  yetirir.     Cənubi  Qafqazda  yeganə   belə  xalq  Qafqaz  Albanları  idi.  Ermənilər isə   Azərbaycan  xalqına   məxsus  olan  və  onun  bədii  təfəkkürünü  əks  etdirən  Alban  xaç  daşlarının  guya  onlara  məxsus  olmasının  və  Azərbaycan  əsgərləri  tərəfindən  dağıdılmasını    dünyaya  bəyan  edirlər.

Azərbaycanda  Qafqaz  Albaniyası  dövrü  abidələrinin  əksəriyyəti  öz  ilkin   formasını  qoruyaraq  dövrümüzə  qədər  gəlib  çatmışdır. Alban  mədəni  irsinə  məxsus  müdafiə  tikililərindən  öz  möhtəşəmliyi  ilə  bu  gün  də  seçilən  Dərbənd  Qalası,  Cavanşir  Qalası,  Çıraqqala  və  başqalarını  göstərmək  olar.

Bu  gün  Azərbaycan  torpaqları  erməni  işğalçıları  tərəfindən  zəbt  edilmişdir.  Çox  əfsuslar  olsun  ki,  sadalayacağımız  Qafqaz  Albaniyasının  tarixi  abidələri  məhz  bu  zəbt  olunan  torpaqlarımızda yerləşmişdir.

Kəlbəcər  rayonunun Xudavəng  məbədi  kompleksi (XIIIəsr),  Xocavənd  rayonu Sos  kəndindəki  Amaras  monastrı (IV əsr),  Ağdərə  rayonu  Müqəddəs   Yelisey   məbədləri ( IV əsr ),  Laçın rayonu   Kosalar  kəndində  Ağoğlan  məbədi  (IX əsr),  Ağdərə  rayonu  Vəng  kəndi   Gəncəsər  Məbədi  ( XIV əsr ),  Qərbi  Azərbaycanda    Haqapat  Məbədi ( XIV əsr ),  Qoşavəng  məbədi,  Ağtala  məbədi, Tatev  məbədi, Uzunlar  məbədi, Yenivəng  məbədi, Sənain  məbədi və s.  alban memarlığının  dövrümüzə  qədər  gəlib  çatmış  ən  gözəl  nümunələridir.

Albaniyada  Şərq  xristianlığına  məxsus  memarlığın  bütün  növləri  inkişaf  etmişdi.  Alban  xristianlığının  ilk  dövrü  üçün  xarakterik  olan  təbii  ki,  kilsə  tikililəri  idi.  Albaniyada  xristianlıq  memarlığı  üslubunda  dairəvi  məbədlər  deyilən  xüsusi  memarlıq  da  yayılmışdı   və  bu  üslub  yalnız  albanlara  aid  olan  üslubdur.   Bunun səbəbi  vardır.  Belə  ki,  Albaniyada  dairəvi  məbədlərin  tikilməsi  erkən    xristianlıq   dövrünə aiddir.  Tədqiqatçıların   fikrincə,   bu  məbədlər  günəşə  ibadət  edən   albanlar  tərəfindən,  yəni,  hələ   xristianlığın  tam  mənimsənilmədiyi  və  səma   cisimlərinə  ibadətlə  qarışdırıldığı  bir  dövrlərdə  inşa  edilmişdi.   Alban  dövrünün  ən  mürəkkəb  tikililəri   isə  Bazilikalar  və  Monastrlar   hesab  olunur.   Tədqiqatçılar  belə  hesab  edirlər  ki,  bu  üslub    Cənubi  Qafqazda  ancaq  albanlara  məxsusdur.  Albanlarda  həm  mehrablı,  həm  də  mehrabsız  sovmələrə   rast  gəlinir.  Sovmələrin  divarları  zərif  naxışlı  nişan  daşları  ilə  bəzədilirdi.  Bu  sovmələr  sonralar  karvan  yollarında  ibadətgahlar  rolunu  oynamışlar.  Bununla  belə,  bu  qədim  tikililər   əsil  memorial    sənət  abidələri  olaraq  qalır.

Arxeoloq  və  tədqiqatçılar  tərəfindən   aşkarlanan  bir  çox  dəlil  və  sübutlar   var  ki,  Qafqaz   Albaniyasının  mədəniyyət  və  iqtisadiyyatının  yüksək  səviyyədə  inkişaf  etdiyini  göstərir.   Eramızdan  əvvəl  I  minilliyin  II  yarısında   Yalolutəpə  keramikasının  yeni  səciyyəvi  formaları – digər ölkələrin  keramikasından  fərqlənərək,  şuddonlar,   birayaqlı  və  üçayaqlı  vazalar    meydana  gəlir.  Yalolutəpə  keramikası  Şirvan ,  Şəki,  Zaqatala  bölgəsi,  Gəncə – Qazax,  Mil – Qarabağ   düzü,   Alazan  və  Kür  hövzəsi,  habelə  Dağıstan  ərazisində  olan  abidələrdən  məlumdur.   Bunlardan  başqa,  Albaniya   ərazisində gətirilmə  əşyalara,  başlıca  olaraq zərif  qab – qacağa ,  bəzək  əşyalarına  da  təsadüf  edilir.  Burada  yerli  xammala   əsaslanan  metallurgiya   və  metalişləmə  sənəti  yüksək  kamillik  səviyyəsinə  qalxmışdı.(292). Metal  qablarla  yanaşı  şüşə  məmulatı  da  geniş  yayılmışdı.  Albaniyada  şüşə  qab  istehsalı  eramızın II – III əsrlərində  meydana  gəldiyi  ehtimal  edilir .Şüşənin  istehsalına  qədər  isə  bunlar  Şərq  ölkələrindən  gətirilirdi.

Zərgərlik  də  nəzərə  çarpacaq  dərəcədə  inkişaf  etmişdi. Qafqaz  Albaniyası  ərazisində  aşkarlanan  bəzək  əşyaları,  xüsusilə  qəbirlərdə  aşkarlanmış zinət  əşyaları    öz  formaları  və  istifadə  olunmuş  metalların  rəngarəngliyi  ilə   seçılir.  Bunlar  metaldan,  şüşədən,  gildən, pastadan,  müxtəlif  qiymətli  və  yarımqiymətli  daşlardan  hazırlanırdı.Bəzək  əşyalarının  tərkibinə  qadın  tacları (çələng),  boyunbağılar, sırğalar,  qolbaqlar,  üzüklər,  asma  bəzəklər,  sancaqlar,  toqqalqar,  muncuqlar,  müxtəlif  tikmələr  və s. daxildir. Bəzək şeylərini   böyük bir qrupu   antik  dövrdə  geniş  yayılmış  qolbaqlar,  boyunbağılar  və  sırqalardır.  Qolbaqlar  tuncda,  gümüşdən,  qızıldan,  dəmirdən  hazırlanırdı. Bu  qolbaqların  səthi  ya  saya,  ya da  ornamentlidir. Bunlar  yalnız  bəzək  əşyaları  deyil,  həm  də  qədim  albanların  ideoloji  təsəvvürlərini  əks  etdirən  ayin  əşyaları   idi. Boyunbağılar  əsasən  o  dövrün  ən  erkən  qəbirlərinin  materiallarından  tanışdır. Alban  kişi  və  qadın  qəbirlərində  tez – tez üzük  və  sırğalara  rast  gəlinir – bunlar  hamısı  formaca    bir – birindən  fərqlənir. Qaşlı  üzüklər  möhür  rolunu  oynayırdı  və  xronoloji  cəhətdən,  bir  qayda  olaraq,  qaşsız  üzüklərə  nisbətən   daha  sonralara  aiddir.  Üzük  möhürlərin  xarici  nümunələri  adətən  Romadandır. Onlar  Qafqaz  Albaniyasının  Roma    ilə  geniş  əlaqələrə  malik  olmasını  təsdiq  edir. Arxeoloqlar  külli  miqdarda  rəngarəng  toqqalar,  piləklər,  asma  bəzəklər,  həm  yerli  ustalar  tərəfindən  düzəldilən,  həm  də  kənardan  gətirilən müxtəlif  muncuqlar  tapmışlar.  Muncuqlar  əsasən  antik  dünyanın  məşhur  mədəniyyət  mərkəzlərindən  gətirilirdi  və  gətirilən  digər  materiallarla  birlikdə  bunlar  sübut  edir  ki,  eramızdan  əvvəl    IV – I  əsrlərdə  və  eramızın  I – II əsrlərində  Qafqaz  Albaniyası   Qara  dənizin  şimal  sahilində  yerləşən  şəhərlərlə,  Parfiyanın,  Romanın,  Mesopotomiyanın,  Misirin,  Hindistanın, Suriyanın  şəhərləri  ilə  geniş  ticarət  və  mədəni  əlaqələr  saxlamışdır.  Mingəçevir, Yalolutəpə, Xınışlı,  Qəbələ, Qaratəpə, Qalagah, Şortəpə, Qırıltəpə,  Şatırlı (Bərdə)  və  başqa ərazilərdə  arxeoloji  qazıntılar  zamanı  aşkarlanan bu antik  sənət nümunələri,  bəzək  əşyaları Qafqaz  Albaniyasının öz  dövründə   inkişaf  etdiyini və  digər  ölkələrlə  mədəni  əlaqələrini göstərir.

Tarixi  mənbələr   göstərir  ki, elə ta  qədimdən  ermənilər  yaşadıqları  torpaqlarda ağalıq etməyi  sevir, həmin  torpaqları  özünküləşdirməyə  can  atır  və  çox  əfsus  ki, buna  nail  olurdular.Alban   tarixçisi  Moisey  Kalankatlı  yazırdı: “Böyük erməni patriarxı  Albaniyanın   paytaxtı Patravaya    gəlib  böyük  kilsədə  oturdu  və əmr  etdi ki,  Nersesi  onun  hüzuruna  gətirsinlər. Lakin  Nerses  gizlənmişdi və  onu  tapa  bilmədilər;onda  böyük  din  xadimi, Alban  knyazı  Şeroy  onun  yaxın  adamlarını  tutub  əmr  etdi  ki, Nersesi  gətirsinlər, sonra  onu  böyük yığıncağın   ortasında  İlyanın  qarşısına  gətirdilər.  Lakin  bu  aciz  adam  cavab  verə  bilmədiyi  üçün padşahın  əmri  ilə  dəhşətli  əzab  çəkdi.Nerses  dözə  bilmədi  və  8  gün heç  bir  şey  yemedı və  öldü.  O  vəsiyyət  etdi  ki,  onu  ayağındakı   zəncirlə  basdırsınlar.   Nerses  Şeroya  lənət  yağdırdı, çünki,  hakimiyyət  üstündə  Şeroy  və  Sprama  arasında  başlayan  çəkişmədə  o,(Şeroy),  Nerseslə  Spramanın  məhv  olmasına  səbəb   oldu.   Nerses provoslav  məzhəbinin  patriarx  taxtında  14  il  oturdu  və  3  il  yarım  günahkar  qaldı.(688-704).  Bütün  bunlardan  sonra  dini  yığıncaq  həlim  adam  olan  Simeonu  seçdi  və  onu  Albaniyanın  katolikosu  etdi.  O,ölkədə  Nersesin  hərcmərcliyini  dayandırdı  və  yolunu  azmış  kilsəyə  çoxlu  həqiqi  etiqad   qərarı   verdi. O,  özünün  Bərdəkür  adlanan   yay  iqamətgahında  əmr  etdi  ki,  Nersesin  ibrət dolu  bütün  kitablarını  sandıqlara  doldurub  Trtu  (Tərtər) çayına  atsınlar.”(190)…

Erməni  kilsəsi  Alban  ruhanilərini  tutduqları  mövqelərdən  sıxışdırılıb  çıxarmış  və  ölkədə  ərəblərin  əlləri   çatmayan  dağlıq  yerlərdə  yaşayan  albanları  möhkəm  qriqoryanlaşdırmağa  başlamışdı. Erməni  ruhaniləri  Arran kilsəsinin  nüfuzunu  yerli  əhali  arasında  tədricən  heçə  çıxarmış,  ərəb  hakimiyyətinin  əli  ilə  albanların  bütün  ədəbi  abidələrini  dağıdıb  alban  mədəniyyətini,  heç  olmazsa,  azacıq xatırlada  biləcək hər  bir  şeyi  məhv  etmişlər. Bütün  bu  işlər,  əvvəlcə  Xilafətin  köməyi  ilə, sonralar  isə,  digər  istilaçıların  icazəsi  və  köməyi  ilə  görülmüşdür.  Qriqoryan  kilsə  xadimləri  Arran  ədəbi  abidələrini  məhv   edərkən,  əvvəlcə   bu  abidələri  qrabara   çevirirdilər.

Arranın  dağlıq  vilayət  və  rayonları  olan   Sünik,  Artsak,  Xaçın,   Şəki,  Girdman  əhalisi  ilə  indiki   Gəncə,  İsmayıllı, Qəbələ,  Oğuz   rayonlarının   və   Azərbaycan  Respublikasının  bir   sıra  digər  rayonlarının  əhalisi,  həmçinin  Ermənistanda ( Qərbi Azərbaycan) Sisian,  Basarkeçər   və  digər  rayonların  bəzi  kənd  yerlərinin  əhalisi  indi  erməni  olsa  da,  bu  əhalinin  adət  və  ənənələri,    qonşuluqda  yaşayan  və  ata-babaları   müsəlman  olan  Azərbaycan  türklərinin  adət  və  ənənələri ilə  eynidir.  Bu  rayonların  əhalisi   məhz   onlardır  ki, “erməni dini  kilsəsinə  qoşulmuş  və  ermənilərlə  qarışmışlar”.(197, 198, 199 ).

İ. P. Petruşevski  yazır  ki,  erməni  kilsəsi  Albaniyada  “ölkəni  erməniləşdirmək  aləti  olmuşdur.  Onun  bu  rolu  VIII  əsrin  başlanğıcından  etibarən  xüsusilə  nəzərə  çarpır, yəni  o  zamandan  sonraki  erməni  monofizit  katolikosu  Yegi  xalkedonçuluq  edən   Alban  katolikosu  Nersesi (Bakuru ) ərəb  xəlifəsinin  köməyi  ilə  devirmişdi  və  Albaniyada  ruhanilər  və  knyazların  bir  hissəsinin,  Alban  kilsəsinin erməni  kilsəsindən   müstəqilliyini  qorumaq  cəhdini  əks  etdirən  xalkedonçuluq   ( Provaslav,  yunanpərəst,gürcüpərəst) hərəkatı  ermənipərəst  monofizitlər  tərəfindən  yatırılmışdır.” (200). 

Qafandakı Vaanvəng adlı  alban  monastrının  həyətində  alban  katolikosu   Stepannosun  qəbrini  misal  çəkmək  olar.  Həmin  qəbrin   başında  yazılıb:

“Mən,  Albaniya katalikosu,  hökümlü  Stepannos taciklərin (müsəlmanların- B.T )  təqibindən yaxa  qurtarmaq  üçün  Şahanduxt   və  bacısı  Kata   tərəfindən  tikdirilmiş  kilsəyə  gəldim  və  burada  rahatlıq  tapdım.  Tanrı  məni  mükafatlandıraraq  yuxarı  mərtəbəyə  yerləşdirdi.  Tanrı  xanımızı  ( Albaniya  və  Sünik  xanı  Senekəremi- B.T ) öz  qüdrəti  ilə  qorusun.”

Dövrümüzədək Alban  xanı  Sevadın  oğlu Şahanduxt və  Katanın  qardaşı,Albaniya  xanı  Senekəremin   də  bir  neçə  fərmanı  gəlib  çatıb.Onlardan  biri  belə  başlayır.:

Hər  şeyə  qadir  İsanın  hökmü  ilə  mən,   Senekərem   – Sünik və  Albaniyanın  xanı,  məndən  öncəki  xan və  bəylərin  ürəyəyatımlı  yazılarını  oxuyub  Məsihsevər  bacıların – xanbanu   Şahanduxt  və……..bakirə  Katanın  xahişi  ilə  Sisakan  və  Bağk  vilayətlərində   kilsə  torpaqlarını  kilsəyə  qaytarmaq  üçün   bu  fərmanı  yazdım……..”

Məlumat  üçün  bildirək  ki,  ermənilər  bu  fərmanı  rus  dilinə  tərcümə  edib çap  etdirərkən, oradakı“Sünik  və  Albaniya   xanı  ifadəsini  “Ermənistan   çarı”    ifadəsi  ilə  əvəz etmişlər.

Tarix  boyu  ermənilər bəşər tarixini  saxtalaşdırmış, özləri  istədikləri  qaydada  dünyaya  yaymışlar. Bunun  üçün  onlar  müxtəlif  vasitələrə  əl  atır, tarixi   öz  xeyirləri  üçün  dəyişdirir,  əllərindən  gələni  edirdilər. Lakin  bu  millətin  bir  yaxşı  xüsusiyyətini danmaq  olmaz. Onlar  yekdil,  özləri  özlərinə   bağlı  bir  millətdirlər. Bu  cəhət   hər bir millətə  örnək  olmalıdır.

Bütün  bu  çətinliklər  və  ağır  müharibə  şəraitinə  rəğmən   Alban  Həvari  Kilsəsi   öz  varlığını   1836 -cı  ilə  kimi  qoruyub  saxlaya   bilmişdi.   Lakin  1836 – cı ildə   Rusiya  tərəfindən  erməni  Qriqoryan  kilsəsinin  tabeçiliyinə  verilərəkn  fəaliyyəti  tam  dayandırılmışdır.

2003 – cü  ildə   Dini  Qurumlarla  İş  üzrə  Dövlət  Komitəsində   Alban  Həvari  Kilsəsi  yenidən  qeydiyyata  alınaraq  fəaliyyətini  bərpa  etmişdir.

Bu gün  gözəl  Bakımızın  mərkəzində,  Fəvvarələr  meydanında, Nizami  küçəsi – 38 -də   erməni  kilsəsi   adı  altında  alban  kilsəsi  yerləşir. Nə  üçün biz  onu  erməni  kilsəsi adlandırırıq? Nə  üçün  alban  kilsəsi demirik?  Ermənilər  gözümüz  görə- görə  gerçək  tariximizi  saxtalaşdırırlar,məscidlərimizi,məbədlərimizi, sənət  nümunələrimizi,  tarixi  abidələrimizi  dağıdırlar,  biz  isə  Azərbaycanın  paytaxtında öz  torpağımızda  alban  kilsəsini  erməni  adı  altında  qoruyuruq.  Əgər  bu  gün  biz  Qafqaz  Albaniyasının  ərazi  bütövlüyünü, tarixini,  mədəniyyətini   saxlamaq  istəyiriksə,  əsrlər  öncə  tikilən qədim  xristian  sənət  nümunələrini  albanlaşdırmalı  və bunları  bir  qayda  olaraq  rəsmiləşdirməliyik.

Məlumat üçün  bildirək  ki, Qriqori   Lusavoriç erməni  kilsəsi  1871 – ci  ildə  inşa  olunub. Binanın  arxitektoru  məşhur  rəssam Otto  Qippius  olub.  Qippius  ilk  dəfə  Tallində  Müqəddəs    Karl    kilsəsini tikib. 1873 – cü  ildə  kilsənin  həyətində  kilsə  məktəbi  və  kitabxana  da  inşa  edilib.

Qeyd   edək  ki,   Qarabağ  savaşı  zamanı  ermənilər  işğal  etdikləri  Azərbaycan  ərazilərində  1000-dən çox  məscid  dağıdıblar.  Buna  baxmayaraq, Azərbaycanda  erməni  kilsəsi  qorunub  saxlanılır.

                   

…yazının əvvəli bu linkdə:  http://kanal32.az/?p=12440

Sehranə Kasimi

AMEA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun “Qafqaz Albaniyası incəsənəti və memarlığı” şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru,dosent  

Kanal32.az